Tiền điện tử theo quan điểm Hồi giáo: Người Hồi giáo có được phép mua Bitcoin không

Tiền điện tử dưới góc nhìn Hồi giáo

Hồi giáo là tôn giáo lớn trẻ nhất thế giới và hiện đứng thứ hai về số lượng tín đồ, chỉ sau Thiên Chúa giáo. Vì vậy, quan điểm của người Hồi giáo đối với tiền điện tử là một yếu tố then chốt thúc đẩy sự mở rộng của thị trường tài sản số. Nhận định từ các học giả thần học và chuyên gia tài chính Hồi giáo giúp làm rõ triển vọng ứng dụng tiền điện tử tại các quốc gia Hồi giáo.

Luật Hồi giáo đã được hệ thống hóa hơn 1.400 năm trước—tức là rất lâu trước khi xuất hiện công nghệ số hay tiền điện tử. Do đó, không có bất kỳ đề cập cụ thể nào về tiền điện tử hoặc công nghệ blockchain trong các văn bản kinh thánh Hồi giáo. Tuy nhiên, người Hồi giáo vẫn có thể tìm thấy hướng dẫn gián tiếp trong Sharia bằng cách áp dụng các nguyên tắc pháp lý cốt lõi của Hồi giáo vào các vấn đề liên quan đến công cụ tài chính hiện đại.

Hồi giáo phân loại tất cả hành động và hiện tượng thành hai nhóm chính:

1. Halal – mọi điều được phép và chấp nhận trong Hồi giáo. Khái niệm này không chỉ áp dụng cho thực phẩm mà còn mở rộng sang giao dịch tài chính, hoạt động kinh doanh và công cụ đầu tư phù hợp với tiêu chuẩn công bằng và đạo đức Hồi giáo.

2. Haram – mọi điều bị cấm và không được chấp nhận trong Hồi giáo. Haram bao gồm các hành động hoặc vật chất vi phạm giá trị Hồi giáo, gây hại cho xã hội hoặc cá nhân, hoặc liên quan đến hành vi bóc lột và bất công.

Như vậy, việc xác định tình trạng của tiền điện tử trong Hồi giáo phụ thuộc vào việc, theo các văn bản kinh thánh và các diễn giải hiện đại, những công cụ tài chính mới này thuộc nhóm nào. Điều này đòi hỏi phải đánh giá tiền điện tử dưới lăng kính các nguyên tắc tài chính cốt lõi của Hồi giáo.

Các nguyên tắc Hồi giáo cốt lõi khi tham gia thị trường tài chính

1. Cấm bóc lột

Nguyên tắc này cũng nghiêm cấm việc thu lãi suất trên các khoản vay. Người vay bị xem là đối tượng bị bóc lột vì người cho vay hưởng lợi mà không tham gia vào hoạt động kinh doanh hoặc chia sẻ rủi ro. Hồi giáo yêu cầu các giao dịch tài chính phải công bằng và dựa trên hoạt động kinh tế thực—không chỉ đơn thuần kiếm lợi từ nhu cầu của người khác.

2. Cấm đầu tư vào hoạt động haram

Sharia xác định rõ một số hành động và lĩnh vực là haram. Ví dụ, kinh điển nghiêm cấm việc tiêu thụ thịt lợn, uống rượu và đánh bạc. Người Hồi giáo cũng bị cấm đầu tư vào các lĩnh vực haram như sản xuất rượu, thuốc lá, cờ bạc và các hoạt động bị cấm khác. Các khoản đầu tư phải phù hợp đạo đức và không được mâu thuẫn với giá trị Hồi giáo.

3. Cấm đầu cơ và cờ bạc

Hồi giáo nghiêm cấm hành vi đầu cơ vì có thể dẫn đến thua lỗ lớn và tương tự cờ bạc. Tôn giáo này cũng lên án các hoạt động tài chính mà kết quả phụ thuộc vào may rủi thay vì giá trị kinh tế thực hoặc phân tích hợp lý. Nguyên tắc này nhằm bảo vệ tín đồ khỏi rủi ro vượt quá mức và tổn thất tài chính.

4. Đầu tư không được quá rủi ro

Hồi giáo cấm các hoạt động tài chính có mức độ rủi ro quá cao. Mặc dù rủi ro là điều không thể tránh khỏi khi đầu tư, nhưng rủi ro đó phải hợp lý, được tính toán và gắn liền với hoạt động kinh tế thực, chứ không phải đầu cơ.

Những nguyên tắc trên không đưa ra câu trả lời dứt khoát về việc tiền điện tử có là halal hay không. Một mặt, đầu tư vào tài sản số tiềm ẩn rủi ro do biến động thị trường, khiến một số học giả xếp tiền điện tử vào nhóm haram. Mặt khác, tài sản số có thể cải thiện phúc lợi mà không gây hại hoặc liên quan đến cho vay nặng lãi, nên cũng có thể được xem là halal.

Để xác định trạng thái của đồng tiền ảo trong Hồi giáo, cần xem xét chi tiết các văn bản kinh thánh và những diễn giải hiện đại.

Theo Sharia, trao đổi là việc chuyển giao hàng hóa hoặc tài sản có giá trị tương đương giữa các cá nhân. Luật Hồi giáo thời kỳ đầu quy định rằng giá trị tiền tệ phải ổn định và có thể dự đoán để đảm bảo trao đổi công bằng. Quy tắc này áp dụng cho tiền pháp định truyền thống và có thể mở rộng sang tiền điện tử.

Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng về giá trị nội tại của tài sản số. Lấy bitcoin—đồng tiền điện tử nổi bật và giá trị nhất—làm ví dụ. Nhiều thành viên cộng đồng tiền điện tử cho rằng việc định giá bitcoin bằng USD hoặc các đồng tiền pháp định khác là không hợp lý. Họ lập luận rằng bất kể biến động giá, 1 BTC vẫn luôn là 1 BTC, đại diện cho giá trị nội tại như một loại tài sản độc lập. Một số điểm chính khác bao gồm:

1. Bitcoin được lập trình để tăng giá trị

Tổng cung bitcoin bị giới hạn ở mức 21 triệu đồng theo giao thức mạng lưới. Cứ khoảng bốn năm một lần, mạng bitcoin diễn ra sự kiện “halving”, giảm một nửa tốc độ phát hành bitcoin mới. Điều này tạo ra sự khan hiếm trên thị trường, nhu cầu tăng sẽ đẩy giá lên. Như vậy, bitcoin là tài sản giảm phát, trái ngược với tiền pháp định luôn chịu áp lực lạm phát.

2. Tiền điện tử là công cụ tài chính thay thế

Bitcoin và các loại tiền điện tử khác cung cấp giải pháp phi tập trung thay thế cho tiền tệ truyền thống. Chính phủ và ngân hàng trung ương không có cơ chế trực tiếp để kiểm soát hiệu quả bitcoin và các đồng tiền tương tự. Vì vậy, nhà đầu tư ngày càng chọn tiền điện tử làm nơi trú ẩn an toàn khi kinh tế bất ổn.

Với nhiều người, đầu tư vào tài sản số là cách để bảo vệ giá trị tiết kiệm khi chính sách nới lỏng định lượng của ngân hàng trung ương làm suy yếu đồng tiền pháp định. Tiền điện tử cung cấp phương tiện bảo toàn tài sản độc lập với các tổ chức tài chính nhà nước.

Do đó, bitcoin có tiềm năng tăng trưởng lớn nhờ nền tảng công nghệ và kinh tế. Vì vậy, nó có thể được coi là tài sản hợp lệ để trao đổi và lưu giữ theo Sharia. Thống kê về mua tiền điện tử bằng đồng nội tệ tại các quốc gia Hồi giáo cho thấy nhiều người Hồi giáo tích cực công nhận tài sản số phù hợp với nguyên tắc halal.

Các thành viên cộng đồng tiền điện tử và một số học giả Hồi giáo cũng nhận định rằng Hồi giáo không cấm chuyển đổi từ đồng tiền này sang đồng tiền khác, miễn là đồng tiền đó phù hợp hoặc tiên tiến hơn. Trên thực tế, các quốc gia Hồi giáo đã chuyển từ tiền vàng, bạc sang tiền giấy và tiền điện tử hiện đại. Về lý thuyết, tiền điện tử có thể là bước phát triển tiếp theo—một dạng tiền tệ tiên tiến hơn so với tiền pháp định.

Ý kiến chuyên gia

Các học giả thần học và chuyên gia tài chính Hồi giáo đưa ra nhiều quan điểm đa dạng, đôi khi trái ngược nhau về việc người Hồi giáo có nên giao dịch tiền điện tử hay không. Sự đa dạng này phản ánh tính phức tạp của vấn đề và nhu cầu tiếp tục nghiên cứu tài sản số dưới góc độ luật Hồi giáo.

Ví dụ, học giả trung cổ có ảnh hưởng Ibn Taymiyyah—người có tác phẩm vẫn còn ảnh hưởng trong thế giới Hồi giáo—đã đặt ra các nguyên tắc mà học giả hiện đại áp dụng cho tiền điện tử. Ông cho rằng việc tiền điện tử bị cấm theo Sharia hay không phụ thuộc vào mục đích và động cơ của giao dịch.

“Khi tiền tệ và tài sản được trao đổi chỉ nhằm mục đích đầu cơ và kiếm lời, thay vì được sử dụng như phương tiện trao đổi, điều đó đi ngược lại mục đích thực sự của tiền,” Ibn Taymiyyah nhận định.

Lập luận này lý giải vì sao Hồi giáo nghiêm cấm lãi suất trên các khoản vay. Kinh Qur’an nhiều lần cảnh báo về “Riba” (cho vay nặng lãi), được xem là đại tội. Ở các quốc gia Hồi giáo, các khoản vay truyền thống có lãi bị coi là haram. Theo đó, các khoản đầu tư đầu cơ vào tiền điện tử chỉ để kiếm lời nhanh bị xem là không phù hợp với Hồi giáo.

Mufti Muhammad Abu-Bakar lại có quan điểm cởi mở hơn, cho rằng tiền điện tử phù hợp với nguyên tắc halal. Ông lấy ví dụ về bitcoin, mô tả BTC là công cụ tiết kiệm quốc tế được công nhận, đóng vai trò lưu trữ giá trị. Mufti Muhammad Abu-Bakar nhấn mạnh rằng miễn là pháp luật quốc gia Hồi giáo không cấm rõ ràng tiền điện tử, thì nó có thể được coi là công cụ tài chính hợp lệ—đặc biệt nếu sử dụng cho mục đích hợp pháp.

Tiến sĩ Ziyaad Mahomed, chủ tịch ủy ban Shariah của HSBC Amanah Malaysia Bhd, giữ quan điểm thận trọng và cân bằng, vẫn chưa đưa ra kết luận về tiền điện tử. Một mặt, ông cho rằng tài sản số đáp ứng các yêu cầu cơ bản của Sharia đối với tiền tệ. Ông nhấn mạnh rằng Hồi giáo không yêu cầu công cụ tài chính phải có giá trị vật chất hoặc nội tại; sự chấp nhận xã hội và chức năng sử dụng quan trọng hơn.

Mặt khác, Tiến sĩ Ziyaad Mahomed lo ngại về biến động lớn và mức độ đầu cơ cao trên thị trường tài sản số hiện nay. Ông cho rằng những yếu tố này khiến giao dịch tiền điện tử giống cờ bạc, điều mà Hồi giáo nghiêm cấm. Ông khuyến nghị cần nghiên cứu thêm và xây dựng tiêu chí rõ ràng khi đánh giá sự phù hợp của tiền điện tử với Sharia.

Kết luận

Các chuyên gia và học giả Hồi giáo hiện vẫn chưa thống nhất liệu giao dịch tiền điện tử có bị cấm trong Hồi giáo hay không. Sự chia rẽ này thể hiện khó khăn khi áp dụng các nguyên tắc tôn giáo cổ xưa vào công nghệ hiện đại. Dù không có sự đồng thuận chung giữa các học giả Hồi giáo hàng đầu, nhiều người Hồi giáo vẫn tích cực sử dụng tài sản số trong thực tế, thể hiện qua số lượng mua tiền điện tử tăng mạnh tại các quốc gia Hồi giáo.

Vấn đề tình trạng của tiền điện tử theo Hồi giáo vẫn còn bỏ ngỏ và cần thêm nghiên cứu. Các yếu tố như mục đích sử dụng, phương thức sở hữu và lưu trữ có thể quyết định một giao dịch cá nhân là halal hay haram. Người Hồi giáo muốn đầu tư vào tài sản số nên tham khảo ý kiến chuyên gia tài chính và học giả Hồi giáo đủ năng lực về Sharia để nhận được hướng dẫn phù hợp với từng trường hợp cá nhân.

Cũng cần lưu ý rằng sự phát triển của công nghệ tài chính Hồi giáo và sự xuất hiện các loại tiền điện tử được thiết kế tuân thủ Sharia sẽ góp phần thúc đẩy ứng dụng tài sản số tại thế giới Hồi giáo. Điều này tạo ra cơ hội mới cho sự phát triển của thị trường tiền điện tử ở các khu vực có đông người Hồi giáo.

Câu hỏi thường gặp

Sharia quy định ra sao về bitcoin và tiền điện tử?

Luật Hồi giáo có cách tiếp cận linh hoạt đối với tiền điện tử. Một số học giả Hồi giáo coi tiền điện tử là haram vì yếu tố đầu cơ và không có giá trị nội tại; số khác cho phép nếu đáp ứng các nguyên tắc Sharia. Quan điểm khác nhau tùy theo từng quốc gia và giới chức tôn giáo.

Việc mua bitcoin có vi phạm lệnh cấm lãi suất (Riba) của Sharia không?

Bitcoin không liên quan đến riba, vì đây không phải nghĩa vụ nợ sinh lãi. Tuy nhiên, cần đảm bảo phương thức mua không liên quan đến giao dịch dựa trên lãi suất. Mỗi loại tài sản nên được đánh giá riêng về mức độ phù hợp với Sharia.

Giao dịch bitcoin có bị coi là cờ bạc (Maisir) và do đó bị cấm trong Hồi giáo không?

Không, giao dịch bitcoin không mặc nhiên là cờ bạc. Nếu có phân tích thị trường hợp lý và chiến lược dài hạn, bitcoin được xem là tài sản, không phải maisir. Nhiều học giả Hồi giáo công nhận tiền điện tử là halal nếu tuân thủ các nguyên tắc Sharia.

Các trường phái Hồi giáo khác nhau (Sunni, Shia, v.v.) có cùng quan điểm về tiền điện tử không?

Không, các trường phái Hồi giáo khác nhau có quan điểm riêng về tiền điện tử. Người Sunni và Shia có sự khác biệt: một số học giả xem tiền điện tử là halal, số khác lại coi là haram. Không có sự đồng thuận chung giữa các nhà luật Hồi giáo.

Người Hồi giáo cần lưu ý vấn đề tuân thủ Sharia nào khi mua và nắm giữ tiền điện tử?

Người Hồi giáo cần tránh riba (lãi suất), gharar (rủi ro mơ hồ) và maisir (cờ bạc). Tiền điện tử nên được chứng nhận halal. Nên ưu tiên chọn nền tảng được Hồi giáo công nhận và tránh hình thức đầu cơ vi phạm nguyên tắc Sharia.

Những loại tiền điện tử và dự án blockchain nào phù hợp với luật Hồi giáo?

Một ví dụ điển hình là Islamic Coin (ISLM) trên blockchain Haqq Network, đã nhận được fatwa từ các nhà chức sắc Hồi giáo về sự phù hợp với Sharia. Các dự án tập trung vào tài chính Hồi giáo cung cấp dịch vụ đáp ứng chuẩn mực và tiêu chuẩn đạo đức cho tài sản số.