Nhà tạo lập thị trường tự động là gì?

Automated Market Maker (AMM) là gì?

Automated Market Maker (AMM) là một mô hình giao dịch tiền điện tử hiện đại, khác biệt hoàn toàn với các sàn giao dịch truyền thống. Thay vì sử dụng sổ lệnh để khớp các lệnh mua – bán giữa người dùng, AMM dựa vào các pool thanh khoản làm nền tảng vận hành. Các pool này thực chất là kho chứa token do hợp đồng thông minh quản lý, giúp người dùng giao dịch dễ dàng mà không cần đối tác đối ứng trực tiếp.

Mỗi pool thanh khoản trong hệ sinh thái AMM được cấu thành từ các cặp token đa dạng, giúp người dùng có thể hoán đổi tiền điện tử tức thì. Giá token trong AMM được xác định tự động dựa trên tỉ lệ token có trong từng pool, tạo nên môi trường giao dịch năng động và hoàn toàn tự động. Cách tiếp cận này thay thế hoàn toàn vai trò của nhà tạo lập thị trường truyền thống bằng các giao thức thuật toán, trực tiếp kết nối với nhà cung cấp thanh khoản, người dùng DeFi, cùng hợp đồng thông minh để kiến tạo trải nghiệm giao dịch phi tập trung thực sự.

AMM vận hành như thế nào?

Cơ chế hoạt động của Automated Market Maker bao gồm nhiều thành phần liên kết chặt chẽ. Trọng tâm là các nhà cung cấp thanh khoản nạp các cặp token nhất định vào pool để duy trì thanh khoản cho hệ thống, đảm bảo mọi giao dịch diễn ra trơn tru.

Một trong những chức năng then chốt của AMM là khuyến khích nhà cung cấp thanh khoản bằng hợp đồng thông minh: một phần phí giao dịch tiền điện tử phát sinh từ mỗi giao dịch sẽ được phân phối cho họ. Cơ chế này tạo động lực bền vững, khuyến khích họ tiếp tục bổ sung token, từ đó đảm bảo thanh khoản liên tục trên nền tảng.

Lưu ý, mỗi pool thanh khoản – và mở rộng ra là mỗi DEX sử dụng công nghệ AMM – đều là nền tảng giao dịch thu phí người dùng. Một tỉ lệ phí này sẽ tự động chuyển đến nhà cung cấp thanh khoản như phần thưởng cho đóng góp của họ vào hệ sinh thái.

Vai trò của phí gas

Bên cạnh phí giao dịch, khi thực hiện giao dịch trên AMM còn phát sinh phí gas – khoản phí để thực thi giao dịch trên blockchain nền tảng. Khác với phí giao dịch, phí gas không do hợp đồng thông minh AMM kiểm soát mà do chính blockchain quyết định, thay đổi tùy vào mức độ tắc nghẽn mạng và độ phức tạp của giao dịch.

Tóm lại, một Automated Market Maker tiêu biểu sẽ đảm nhận các chức năng chính sau:

1. Hỗ trợ hoán đổi token tức thì với nhiều cặp giao dịch
2. Định giá dựa trên cung – cầu tự nhiên
3. Tự động phân bổ phí giao dịch cho nhà cung cấp thanh khoản
4. Quản lý thanh khoản trên nhiều pool để duy trì điều kiện giao dịch tối ưu
5. Giảm thiểu mất mát tạm thời nhờ các điều kiện đặc biệt trong hợp đồng thông minh
6. Tạo cơ hội yield farming để tối ưu hóa lợi nhuận cho người tham gia
7. Kết nối với các giao thức DeFi khác để mở rộng chức năng và tiện ích

Cơ sở toán học của AMM

Automated Market Maker vận hành dựa trên nền tảng toán học đơn giản nhưng hiệu quả. Công thức phổ biến nhất là:

x * y = k

Trong đó:

• x là số lượng tài sản A trong pool
• y là số lượng tài sản B trong pool
• k là hằng số mà AMM phải giữ cố định

Nguyên tắc cơ bản là k luôn không đổi. Khi số lượng tài sản X thay đổi do giao dịch, số lượng tài sản Y sẽ điều chỉnh tương ứng để tích số luôn bằng k. Nhờ vậy, giá cả được tự động điều chỉnh dựa trên mức độ khan hiếm của từng loại tài sản trong pool.

Ví dụ thực tế

Giả sử pool DAI/WBTC có 10.000 DAI và 10 WBTC, khi đó k = 10.000 × 10 = 100.000.

Nếu một nhà giao dịch muốn rút 1 WBTC, pool chỉ còn lại 9 WBTC. Để duy trì k = 100.000, cần tính lại số DAI trong pool:

100.000 ÷ 9 = 11.111,11 DAI

Ban đầu pool có 10.000 DAI, nhà giao dịch phải nạp thêm 1.111,11 DAI để rút 1 WBTC. Nhờ mối quan hệ toán học này, giá token trong pool luôn tự động điều chỉnh theo cung – cầu.

Dù công thức x*y=k là nền tảng, nhiều giao thức AMM đã phát triển biến thể cho từng mục tiêu. Balancer sử dụng phương pháp trọng số cho pool nhiều token với tỷ lệ tuỳ chỉnh. Curve Finance áp dụng công thức tối ưu cho stablecoin nhằm giảm trượt giá. Các phiên bản mới như Uniswap V3, Bancor còn có thêm mô hình toán học phức tạp để tối ưu hoá hiệu quả vốn và thanh khoản tập trung.

Các loại AMM phổ biến

Virtual AMM

Virtual Automated Market Maker hoạt động dựa trên mô hình toán học, không lưu trữ tài sản thực trong pool vật lý. Ví dụ, Perpetual Protocol ứng dụng Virtual AMM để giao dịch hợp đồng tương lai vĩnh viễn mà không cần pool thanh khoản truyền thống.

Probabilistic AMM

Loại AMM này sử dụng công thức xác suất để xác định giá giao dịch. Tokemak là ví dụ khi áp dụng xác suất vào thuật toán để tối ưu hướng và phân bổ thanh khoản.

Constant Product AMM

Đây là mô hình AMM phổ biến nhất, sử dụng công thức x*y=k. Uniswap là đại diện thành công nhất, mang đến cơ chế hoán đổi token đơn giản và đáng tin cậy cho nhiều cặp giao dịch.

Hybrid AMM

Hybrid Automated Market Maker linh hoạt thay đổi cơ chế vận hành theo từng tình huống hoặc điều kiện thị trường. Balancer là ví dụ tiêu biểu, cho phép tạo pool đa token với trọng số tuỳ chỉnh, phù hợp đa dạng nhu cầu giao dịch.

Weighted Average Price AMM

Loại AMM này định giá tài sản theo trung bình trọng số của các token trong pool. Curve Finance là ví dụ điển hình, tối ưu giao dịch stablecoin bằng cách giảm trượt giá thông qua đường cong ràng buộc đặc biệt.

Custom Mean AMM

AMM này sử dụng công thức trung bình riêng biệt, cho phép tính giá tài sản theo các tham số tuỳ chỉnh. Notional là ví dụ, tối ưu cho vay và đi vay cố định lãi suất trong DeFi.

Dynamic AMM

Dynamic Automated Market Maker tự động điều chỉnh thông số hệ sinh thái theo thời gian thực phù hợp với biến động thị trường. 1inch minh hoạ cơ chế này bằng định tuyến và tổng hợp thanh khoản động.

NFT AMM

Loại AMM chuyên biệt cho giao dịch NFT, giúp tối ưu hoá và tạo thanh khoản cho bộ sưu tập số. NFTX là ví dụ, hỗ trợ sở hữu phân mảnh và giao dịch NFT thông qua pool thanh khoản.

Lending AMM

Lending AMM chuyên dụng cho hoạt động cho vay và đi vay phi tập trung. Người dùng gửi tài sản vào pool để nhận lãi suất từ việc cung cấp thanh khoản. Các dự án nổi bật gồm Aave, Compound – nền tảng trụ cột cho lĩnh vực cho vay DeFi.

Insurance AMM

Insurance AMM tập hợp tài sản để bảo hiểm cho các bên tham gia. Các giao thức này sử dụng cơ chế AMM để tạo thị trường bảo hiểm phi tập trung. Nexus Mutual là minh hoạ, cung cấp bảo hiểm cho rủi ro hợp đồng thông minh và các rủi ro DeFi khác.

Option AMM

AMM này mở ra khả năng giao dịch quyền chọn phi tập trung, cho phép người dùng giao dịch phái sinh tài sản cơ sở. Opyn minh hoạ mô hình này với giao thức quyền chọn trong DeFi.

Prediction AMM

Prediction Market AMM cho phép giao dịch hoặc đặt cược vào các kịch bản, sự kiện cụ thể. Augur là ví dụ tiêu biểu khi tạo thanh khoản cho thị trường dự đoán, tổng hợp thông tin và dự báo phi tập trung.

Liquidity-as-a-Service AMM

Loại AMM này tổng hợp thanh khoản từ nhiều giao thức DeFi, tạo thành một lớp thanh khoản thống nhất. 1inch là đại diện, cung cấp Liquidity-as-a-Service cho hạ tầng AMM của mình.

Synthetic AMM

Synthetic AMM cho phép giao dịch tài sản phái sinh đại diện tài sản thực như cổ phiếu, hàng hóa, tiền pháp định. Synthetix là ví dụ, mở rộng khả năng tiếp cận nhiều loại tài sản ngay trên blockchain.

Lịch sử phát triển của AMM

Trước khi AMM hay các DEX xuất hiện, giao dịch trên thị trường tài chính truyền thống chủ yếu dựa vào sổ lệnh, phải khớp lệnh giữa các bên và cần trung gian tập trung, nhà tạo lập thị trường cung cấp thanh khoản.

Sự ra đời và phát triển của AMM

Automated Market Maker xuất hiện lần đầu trong lĩnh vực tiền điện tử năm 2017 với Bancor, đưa ý tưởng tạo lập thị trường bằng thuật toán. Tuy nhiên, Uniswap mới là dự án đưa AMM trở nên phổ biến khi ra mắt năm 2018 trên Ethereum, sử dụng hợp đồng thông minh để tự động hóa hoàn toàn quá trình tạo lập thị trường, loại bỏ sổ lệnh và trung gian tập trung.

Từ 2018 đến nay, lĩnh vực AMM chứng kiến nhiều đổi mới vượt bậc. Sau Uniswap, nhiều DEX chạy trên AMM ra mắt với các cải tiến riêng, như PancakeSwap trên Binance Smart Chain (nay là BNB Chain), SushiSwap bổ sung quản trị cộng đồng và ưu đãi cho người dùng.

Gần đây, các giải pháp Layer 2 như Polygon cũng triển khai AMM tiên tiến, bao gồm Uniswap V3 với thanh khoản tập trung, hiệu quả vốn vượt trội, cho thấy công nghệ AMM ngày càng hoàn thiện và được chấp nhận rộng rãi trên nhiều blockchain.

Khái niệm Automated Market Maker

Bản chất, Automated Market Maker là giao thức sàn phi tập trung chuyên biệt, hoạt động không cần trung gian. Thuật toán toán học sẽ tự động định giá tài sản, điều tiết dòng chảy trong DeFi, đảm bảo giao dịch minh bạch, dự đoán được và không cần xin phép bất cứ ai.

Khác sàn tập trung dựa vào sổ lệnh và nhà tạo lập thị trường con người, AMM dùng pool thanh khoản cùng công thức toán học cho phép hoán đổi token tức thì. Sự thay đổi cấu trúc này dân chủ hóa hoạt động tạo lập thị trường, cho phép bất kỳ ai trở thành nhà cung cấp thanh khoản, nhận phí từ hoạt động giao dịch.

Ứng dụng AMM trong DeFi

Yield Farming

Yield Farming là ứng dụng nổi bật của AMM trong DeFi. Nhà cung cấp thanh khoản gửi cặp token vào pool và nhận lợi suất, phí giao dịch như phần thưởng. Lợi nhuận hấp dẫn, nhất là ở pool mới hoặc khi khối lượng giao dịch lớn. Nhiều giao thức còn thưởng thêm token quản trị, tạo nguồn thu nhập đa dạng cho nhà cung cấp thanh khoản.

Cung cấp thanh khoản

Cung cấp thanh khoản là trọng tâm của AMM. Nếu thiếu thanh khoản, AMM sẽ trượt giá cao, giao dịch không hiệu quả. Nhà cung cấp thanh khoản nạp cặp token vào pool, đảm bảo giao dịch diễn ra suôn sẻ và nhận phần phí tương ứng với đóng góp.

Khuyến khích bằng phí giao dịch

Một ứng dụng quan trọng khác là sử dụng phí giao dịch để khuyến khích nhà cung cấp thanh khoản. Thông thường, một tỉ lệ nhỏ (0,3%) của mỗi giao dịch được thu và phân bổ cho tất cả nhà cung cấp trong pool, tạo nguồn thu nhập thụ động và giữ pool luôn dồi dào thanh khoản.

Giao dịch chênh lệch giá (Arbitrage)

AMM tạo cơ hội arbitrage, khi giá tài sản trong pool có thể chênh lệch với các sàn khác. Nhà giao dịch chuyên nghiệp tận dụng sự chênh lệch này để kiếm lợi nhuận và đồng thời giúp giá thị trường cân bằng hơn, nâng cao hiệu quả giá cho toàn hệ sinh thái.

Quản lý mất mát tạm thời

Mất mát tạm thời là rủi ro riêng của nhà cung cấp thanh khoản khi tỉ lệ giá tài sản trong pool thay đổi so với lúc nạp vào. Nhiều AMM đã triển khai các giải pháp như cung cấp thanh khoản một phía, phí động hoặc bảo hiểm để giảm thiểu rủi ro này.

Giao dịch tự động hóa

AMM loại bỏ hoàn toàn nhu cầu về sổ lệnh và nhà tạo lập thị trường truyền thống, cho phép giao dịch ngang hàng, tự động hóa, giảm ma sát, hỗ trợ giao dịch 24/7 mà không cần tổ chức tập trung. Các giao dịch được thực thi tự động, minh bạch theo hợp đồng thông minh.

Oracle giá

Nhiều AMM lớn, đặc biệt Uniswap, đóng vai trò oracle giá phi tập trung cho hệ sinh thái DeFi. Các giao thức khác truy vấn giá token theo thời gian thực từ pool AMM, rất quan trọng cho nền tảng cho vay, phái sinh và các ứng dụng DeFi cần nguồn giá chính xác.

Giao dịch cross-chain

Công nghệ AMM phát triển dẫn đến các AMM cross-chain cho phép hoán đổi token giữa nhiều blockchain khác nhau nhờ cơ chế cầu nối và pool đa chuỗi, mở rộng khả năng tương tác của toàn bộ hệ sinh thái DeFi.

Tạo lập tài sản mới

AMM còn giúp tạo lập các loại tài sản mới trong DeFi. Ví dụ, nền tảng tài sản phái sinh sử dụng AMM để tạo, giao dịch tài sản mô phỏng giá trị tài sản thực như cổ phiếu, hàng hóa, tiền pháp định. Synthetix cho phép người dùng phát hành, giao dịch đa dạng tài sản phái sinh được thế chấp bảo đảm.

Lợi ích và rủi ro của AMM

Lợi ích:

• Truy cập tự do: AMM không cần trung gian, bất kỳ ai có Internet và ví tiền điện tử đều có thể giao dịch hoặc cung cấp thanh khoản, dân chủ hóa dịch vụ tài chính và loại bỏ rào cản truyền thống.

• Đơn giản hóa giao dịch: AMM loại bỏ mọi phức tạp của sổ lệnh – khớp lệnh, khớp một phần, hủy lệnh – mọi thứ diễn ra tự động qua công thức toán học, trải nghiệm người dùng đơn giản, mượt mà hơn.

• Phần thưởng cho nhà cung cấp thanh khoản: AMM tạo động lực bền vững, nhà cung cấp thanh khoản nhận phí và phần thưởng, tạo nguồn thu nhập thụ động lớn cho toàn hệ DeFi.

• Minh bạch tuyệt đối: AMM vận hành trên hợp đồng thông minh mã nguồn mở, minh bạch mọi hoạt động, bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra, xác minh cách thức sử dụng tài sản.

• Hiệu quả giá: Công thức toán học đảm bảo giá được xác lập chính xác, tự động điều chỉnh theo cung – cầu thực tế của thị trường.

• Tương tác đa chuỗi: AMM hiện đại hỗ trợ cross-chain, giúp người dùng giao dịch, truy cập thanh khoản đa blockchain, mở rộng cơ hội giao dịch không giới hạn trong một hệ sinh thái.

Rủi ro:

• Mất mát tạm thời: Nhà cung cấp thanh khoản gặp rủi ro giá trị tài sản giảm khi tỉ lệ giá biến động mạnh, đặc biệt trong thị trường biến động, giá trị nắm giữ có thể thấp hơn so với chỉ giữ token.

• Lỗ hổng hợp đồng thông minh: AMM phụ thuộc hoàn toàn vào mã hợp đồng thông minh, nếu có lỗ hổng, bug, tài sản người dùng sẽ gặp rủi ro, kể cả khi đã kiểm toán vẫn có thể tồn tại nguy cơ chưa phát hiện.

• Phí gas cao: Blockchain, đặc biệt Ethereum khi tắc nghẽn, phí gas rất cao, khiến giao dịch nhỏ không hiệu quả, giảm lợi nhuận người tham gia.

• Rủi ro pháp lý: DeFi và AMM ngày càng bị giám sát bởi cơ quan quản lý toàn cầu, quy định mới có thể ảnh hưởng hoạt động hoặc hạn chế quyền truy cập của người dùng ở một số quốc gia.

• Rủi ro thanh khoản thấp: Pool thiếu thanh khoản dễ bị trượt giá lớn, giá thực thi khác xa giá dự kiến, làm tăng chi phí và rủi ro giao dịch.

• Rủi ro biến động: Thị trường tiền điện tử biến động mạnh ảnh hưởng giá trị tài sản trong pool, tác động cả nhà giao dịch lẫn nhà cung cấp thanh khoản, có thể gây hiệu ứng dây chuyền trên toàn bộ hệ sinh thái DeFi.

Tương lai của AMM

Automated Market Maker đang tái định hình lĩnh vực tài chính phi tập trung, bổ sung thanh khoản thiết yếu và đơn giản hóa trải nghiệm giao dịch tiền điện tử. Ngoài chức năng hoán đổi token, AMM còn mở ra hàng loạt hoạt động tài chính như arbitrage, yield farming, giao dịch quyền chọn, tạo tài sản phái sinh mới.

Tiềm năng công nghệ AMM rất lớn, các giao thức này đang thúc đẩy đổi mới liên tục cho DeFi. Những cải tiến nổi bật gồm tối ưu hiệu quả vốn nhờ thanh khoản tập trung, cải thiện giải pháp giảm thiểu mất mát tạm thời, nâng cao chức năng cross-chain và sáng tạo sản phẩm tài chính mới. Khi công nghệ trưởng thành, các AMM tinh vi hơn sẽ thúc đẩy sự xuất hiện của DEX mạnh mẽ, công cụ tài chính đột phá và mức độ phổ biến rộng rãi với cả tổ chức lẫn cá nhân trong hệ sinh thái tiền điện tử.

Câu hỏi thường gặp

Automated Market Maker (AMM) là gì? Vận hành ra sao?

AMM là giao thức phi tập trung cho phép giao dịch không cần sổ lệnh. Nhà cung cấp thanh khoản nạp cặp token giá trị tương đương vào pool, nhà giao dịch trao đổi trực tiếp với pool. Giá được điều chỉnh tự động theo tỉ lệ token bằng công thức như x*y=k, đảm bảo thanh khoản liên tục và LP nhận phí giao dịch.

Sự khác biệt chính giữa Automated Market Maker và sàn tập trung truyền thống?

AMM loại bỏ trung gian nhờ hợp đồng thông minh, cho phép giao dịch ngang hàng với định giá thuật toán; sàn tập trung dựa vào khớp lệnh và giám sát của con người. AMM có rào cản gia nhập thấp, thanh khoản 24/7, không rủi ro lưu ký.

Vai trò của nhà cung cấp thanh khoản (LP) trong AMM? Họ kiếm lợi nhuận thế nào?

Nhà cung cấp thanh khoản nạp cặp token vào pool AMM và nhận lợi nhuận từ phí giao dịch tỉ lệ với phần đóng góp và khối lượng giao dịch pool. Họ còn được hưởng lợi khi giá token tăng trưởng cùng hệ sinh thái.

Công thức tích số không đổi (x*y=k) là gì? Vai trò trong AMM?

Công thức x*y=k giữ mối quan hệ cố định giữa hai tài sản trong pool. AMM dùng công thức này để tự động điều chỉnh giá token theo cung – cầu, đảm bảo định giá minh bạch, không cần sổ lệnh truyền thống.

Rủi ro giao dịch trên AMM? Độ trượt giá (slippage) là gì?

Giao dịch trên AMM có rủi ro trượt giá – chênh lệch giữa giá kỳ vọng và giá thực tế. Trượt giá xuất hiện do thị trường biến động, thanh khoản thấp, khiến chi phí giao dịch tăng. Giao dịch lớn hoặc thị trường biến động mạnh càng làm trượt giá ảnh hưởng lớn đến kết quả cuối cùng.

Uniswap, Curve và các nền tảng AMM nổi bật khác khác nhau ra sao?

Uniswap dùng công thức tích số không đổi cho mọi cặp tài sản, thanh khoản linh hoạt. Curve chuyên về stablecoin, kết hợp công thức tích và tổng không đổi để giảm trượt giá. Uniswap cần thiết lập tham số thủ công, Curve sử dụng cơ chế tự động bám sát giá chuẩn.

Nhà cung cấp thanh khoản gặp rủi ro gì trong AMM? Mất mát tạm thời là gì?

Mất mát tạm thời xảy ra khi giá biến động mạnh khiến tổng giá trị LP thấp hơn so với chỉ giữ token. Dao động giá lớn làm tăng rủi ro mất mát, phí giao dịch có thể bù đắp phần nào. Ưu tiên chọn AMM uy tín, đã kiểm toán để giảm thiểu rủi ro.

Cách giao dịch và cung cấp thanh khoản trên AMM?

Kết nối ví tiền điện tử, chọn cặp token, giao dịch trực tiếp từ pool. Muốn cung cấp thanh khoản, nạp hai token giá trị tương đương, nhận phí giao dịch. Lưu ý rủi ro mất mát tạm thời khi rút tài sản.