Người sáng lập Variant: Mọi thứ đều là thị trường, kết thúc của tài chính là "ẩn hình"

Tác giả: Jesse Walden, sáng lập viên Variant

Biên dịch: Yuliya, PANews

Lời người biên tập: Người sáng lập Variant Fund Jesse Walden trong bài viết đã trình bày quan điểm tiên phong về “mọi thứ đều là thị trường”, cho rằng tiền mã hóa sẽ mở rộng giới hạn tài chính ra lĩnh vực văn hóa, trở thành hạ tầng nền tảng ngang. Bài viết bắt đầu từ ba động lực cốt lõi là sự tham gia của công chúng, đổi mới không cấp phép và khả năng lập trình của thị trường, để thảo luận về cách tài chính đang tiến hóa thành hạ tầng phổ biến, đồng thời phác họa viễn cảnh về sự hợp nhất giữa công nghệ mã hóa và trí tuệ nhân tạo, dẫn đến tài chính trở nên ẩn hình trong tương lai.

Toàn văn như sau:

Về câu hỏi tiền mã hóa thực sự nhằm mục đích tài chính thuần túy hay còn mang ý nghĩa lớn hơn, luôn tồn tại nhiều tranh luận. Quan điểm của tôi là: đúng vậy, tiền mã hóa chính là để tài chính. Nhưng điều then chốt là, nội hàm của tài chính đang trở nên rộng lớn hơn nhiều so với nhận thức phổ quát của mọi người.

Sự chuyển đổi này dựa trên ba động lực căn bản:

• Sự tham gia của công chúng: Khi rào cản tiếp cận thị trường giảm xuống, tài chính ngày càng đan xen và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa.
• Thị trường không cấp phép: Động lực này thúc đẩy sự thay đổi, cho phép người dùng toàn cầu thể hiện các hành vi mới, đồng thời buộc các cơ quan quản lý và tổ chức truyền thống phải tiến bộ hơn.
• Điểm cuối có thể lập trình: Thị trường tài chính đang chuyển từ các địa điểm rời rạc sang API. Chúng tích hợp dữ liệu kinh tế, có thể tạo ra các thông tin thời gian thực có chi phí giả mạo cực cao mà các hệ thống khác không thể tạo ra, và có thể được AI Agents sử dụng một cách liền mạch.

Sự tham gia của công chúng đã thay đổi ai đang sử dụng thị trường; đổi mới không cấp phép đã thay đổi các thị trường có thể tồn tại; còn khả năng lập trình của thị trường mới mở ra không gian thiết kế mới cho chúng ta (và AI agents) trong cách sử dụng thị trường.

Tổng thể, khi giá trị trên thế giới dần trở thành phần mềm, tài chính đang trải qua một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ, đòi hỏi chúng ta phải có một góc nhìn mở rộng hơn về kết quả cuối cùng của nó.

Hướng tới một tỷ người giao dịch

Năm 2020, Variant đã đề ra tầm nhìn về “Nền kinh tế sở hữu” (Ownership Economy), nhằm mục tiêu biến một tỷ người dùng thành chủ sở hữu: sở hữu danh tính, vốn, dữ liệu của họ, cũng như các sản phẩm và dịch vụ họ sử dụng hàng ngày. Hiện nay, quyền sở hữu của người dùng đã được hiện thực hóa trong một số lĩnh vực phần mềm quan trọng nhưng theo chiều dọc, chủ yếu tập trung vào đặc tính tài chính: như tài sản lưu trữ giá trị (BTC/ETH), các blockchain phi tập trung và thị trường tài chính (Solana, Uniswap, Morpho, Hyperliquid) — chúng tôi may mắn là nhà đầu tư vào các dự án này.

Xem lại, luận điểm năm 2020 là chính xác, rằng mọi người muốn có lợi nhuận kinh tế từ những thứ họ hiểu và quan tâm. Nhưng tôi ban đầu nghĩ rằng điều này sẽ mở rộng như quyền chọn của nhân viên, bao phủ tất cả các sản phẩm người dùng sử dụng hàng ngày; còn thực tế, cơ hội đã trở thành việc đầu tư “liên quan” vào bất kỳ thứ gì họ tin tưởng.

Hiện nay, “giao dịch” đã trở thành một phương thức rộng hơn, phi vật thể hơn để người dùng tham gia vào lợi nhuận kinh tế (cũng như thua lỗ). Thực tế cho thấy, so với việc sở hữu danh tính số, tiền, dữ liệu hay nền tảng, phản hồi từ giao dịch mang lại rõ ràng và thể hiện rõ hơn.

Giao dịch thường là cổng để tham gia vào các thị trường rộng lớn hơn. Nhiều người trong lĩnh vực crypto tôi gặp đều theo một lộ trình phát triển tương tự:

• Trải qua bài học từ một đồng coin meme biến động dữ dội;
• Học cách quản lý rủi ro như một trader;
• Cuối cùng trở thành nhà đầu tư dài hạn chín chắn hơn.

Ngay cả những trải nghiệm thất bại cũng mang ý nghĩa: một con bạc thua sạch nếu quyết định chỉ đặt cược vào những thứ mình hiểu, thì trở thành trader; còn một trader có niềm tin và kéo dài thời gian, thì trở thành nhà đầu tư.

Chúng ta có thể xem quá trình này qua tháp nhu cầu của Maslow:

• Cờ bạc và giao dịch đáp ứng các nhu cầu thấp hơn: cảm giác an toàn (kiếm được nhiều tiền để thoát khỏi khó khăn kinh tế), hoặc cảm giác thuộc về (ví dụ WallStreetBets cố gắng chống lại Citadel, hoặc bạn cùng bạn bè đặt cược đội bóng).
• Đầu tư gần như là thể hiện của tự thân và sứ mệnh cao hơn. Có nhà ở là ước mơ Mỹ, đầu tư vào một công ty là thể hiện niềm tin vào tương lai của nó. Nhưng nếu bạn vẫn còn tập trung vào các nhu cầu thấp hơn, thì rất khó để đạt được niềm tin đó.

Lưu ý của PANews: WallStreetBets (WSB) là một subreddit nổi tiếng trên Reddit, là nơi tụ họp của các nhà đầu tư nhỏ lẻ nổi bật với các hoạt động đầu tư rủi ro cao, mang tính kích thích, đặc biệt là các cổ phiếu meme. Nổi bật với việc khuyến khích dùng đòn bẩy quyền chọn, săn lợi nhuận ngắn hạn, và gây chấn động thị trường toàn cầu năm 2021 với vụ short squeeze GameStop (GME). Citadel là một quỹ phòng hộ và dịch vụ tài chính hàng đầu, nổi tiếng với kiểm soát rủi ro chặt chẽ và lợi nhuận cao, là một trong những ông lớn ảnh hưởng nhất của phố Wall.

Vì thời hạn ngắn, biến động lớn, giao dịch đáp ứng được nhiều hơn các nhu cầu cấp bách của người tham gia. Hơn nữa, vì thị trường không cấp phép gần như có thể nhắm vào bất cứ thứ gì — từ phái sinh, meme đến kết quả chính trị — các kênh kiếm lợi nhuận kinh tế chưa từng rộng lớn đến vậy.

Trong nhiều thị trường như vậy, kinh nghiệm sống ít nhiều có thể trở thành lợi thế (ít nhất trong thời gian ngắn). Một đứa trẻ hiểu xu hướng TikTok hơn Citadel về meme; một người chơi trong nền kinh tế ảo hiểu game hơn các nhà phân tích game.

Câu nói “đầu tư vào những gì bạn hiểu” ngày nay ngày càng khả thi hơn. Kết quả là, sự tham gia thị trường không còn là nghề nghiệp chuyên môn nữa, mà trở thành một phần của văn hóa đại chúng, với các trò chơi vị trí, meme, anh hùng, phản diện, tiểu văn hóa và ngôn ngữ riêng. Nhờ khả năng thể hiện và tiếp cận mới này, thị trường tài chính ngày càng đan xen với văn hóa. Và văn hóa — từ xu hướng thời trang đến các sự kiện chính trị — ngày càng thể hiện qua thị trường.

(Ảnh: Buổi trình diễn thời trang của Burberry S2023 tại Sở Giao dịch Chứng khoán New York)

Chúng ta đang chứng kiến sự mở rộng theo cấp số nhân của tiếp cận kinh tế toàn cầu qua stablecoin; đồng thời, rủi ro tài chính qua các thị trường và giao dịch cũng đang mở rộng, hướng tới quy mô một tỷ người giao dịch hoạt động hàng ngày.

Thị trường như một động lực thay đổi

Năm 1960, trung bình một cổ phiếu được giữ hơn 8 năm. Đến năm 2020, con số này giảm xuống chưa đầy một năm. Đúng vậy, thế giới chúng ta đang sống là một thị trường có sự tham gia của đại chúng, nơi giao dịch đã trở thành mạch máu chính để mọi người tìm kiếm lợi nhuận kinh tế.

Thế giới này không hoàn toàn hình thành trong giới hạn của hệ thống tài chính truyền thống. Các thị trường mới chủ yếu được xây dựng bên ngoài, thường là có chủ đích hoặc cần thiết. Việc tận dụng công nghệ mới và thị trường tự do để thúc đẩy các cơ quan quản lý và tổ chức truyền thống tiến bộ hơn là một trong những cách thích nghi và tiến hóa đáng tin cậy nhất của hệ thống cũ.

Như tôi đã viết trong bài luận ban đầu:

“Lịch sử các giao thức phù hợp với một mô hình: ban đầu, những người dùng sớm sử dụng các giao thức mới để làm những việc trước đây không thể thực hiện được trước khi công nghệ mới ra đời. Những hành vi mới này thường liên quan đến việc phá vỡ quy tắc. Sau đó, chiến lược của người sáng lập là xây dựng sản phẩm để các mô hình mới này có thể được chấp nhận rộng rãi hơn.”

Một ví dụ điển hình là BitTorrent ra đời năm 2003. Nó đã thực hiện truyền phát trực tuyến, và vào đỉnh cao, chiếm tới một phần ba lưu lượng internet do các hoạt động vi phạm bản quyền qua giao thức này. Sau đó, Spotify đã hợp pháp hóa dịch vụ streaming, ban đầu cũng sử dụng công nghệ BitTorrent ở tầng nền.

Tiền mã hóa đang định hình lại cách thức truyền tải thông tin như BitTorrent, qua đó tái cấu trúc giá trị mà không cần phép.

• Thị trường dự đoán: Polymarket hoạt động nhiều năm trên thị trường ngoài khơi, khi thị trường dự đoán bị cấm ở Mỹ. Hiện nay, nhờ có rõ ràng về quy định, chúng đã có ứng dụng di động tại Mỹ (dù chưa trên chuỗi).
• Stablecoin: Cũng từng tồn tại trong vùng xám pháp lý, ban đầu dẫn dòng thanh khoản qua các sàn ngoài khơi. Năm ngoái, dự luật GENIUS đã đưa chúng vào hệ thống nội bộ.
• ICO và huy động vốn: Năm 2017, ICO đã mở ra hình thức gây quỹ không cấp phép khi các khoản đầu tư mạo hiểm còn hạn chế. SEC đã phản ứng mạnh, nhưng điều này làm rõ một vấn đề: các đổi mới công nghệ và phần thưởng tăng trưởng bị các cá nhân nắm giữ, còn cơ hội tham gia của công chúng ngày càng ít. Tuy nhiên, năm nay, Quốc hội đang xây dựng luật trong khuôn khổ dự luật CLARITY, cho phép các nhà sáng lập huy động vốn rộng rãi qua bán token công khai và chia sẻ quyền sở hữu.

Các thị trường không cấp phép liên tục thử “phá vỡ quy tắc”, giúp mọi người hưởng lợi từ các công ty tư nhân (bạn có muốn sở hữu một phần Claude hay ChatGPT không?). Robinhood gần đây đã thử đưa các token hóa các công ty tư nhân như OpenAI, SpaceX vào thị trường crypto châu Âu, và xin phép SEC để mang quỹ thị trường tư nhân đến nhà đầu tư nhỏ lẻ Mỹ. Các startup đang cố gắng cung cấp các sản phẩm mới để tạo ra các vị thế tổng hợp đối với các công ty tư nhân.

Điều này có thể là con đường trở lại luận điểm “Nền kinh tế sở hữu” ban đầu, khi người dùng thực sự có thể sở hữu các sản phẩm và dịch vụ họ sử dụng hàng ngày. Nhưng như chúng ta thấy ở các thị trường khác, việc thúc đẩy thay đổi quy định cần thời gian và thường dựa vào quy mô và nhu cầu thị trường đã được xác thực.

Thẳng thắn hơn, tôi dự đoán sẽ xuất hiện nhiều thị trường mới hoàn toàn, mở ra câu hỏi: thiết kế toàn diện của các thị trường này sẽ như thế nào? Chúng khác gì các thị trường trước đây? Và ai, hoặc cái gì, sẽ tham gia giao dịch và tiêu thụ chúng?

Thị trường như một API

Điểm khác biệt của đợt đổi mới tài chính này so với các làn sóng trước là hai dạng thể hiện của phần mềm đang cùng mở rộng:

• Tiền mã hóa (Crypto): Cung cấp nền tảng mạnh mẽ nhất cho các thị trường mới — tạo ra không cấp phép, có thể lập trình để thanh toán, có thể kết hợp linh hoạt, và tiếp cận toàn cầu, với chi phí đang nhanh chóng tiến tới gần bằng không. Giờ đây, chúng ta có thể token hóa và giao dịch những thứ trước đây thiếu thanh khoản, không thể tiếp cận hoặc thậm chí chưa tồn tại.
• Trí tuệ nhân tạo (AI): Cho phép xây dựng, mô hình hóa và tự động hóa những thứ trước đây không thể xử lý.

Crypto + AI, tạo ra một không gian thiết kế kết hợp: mỗi mức giá do thị trường tạo ra đều là cơ sở để AI hành động, và mỗi thứ mới mà AI có thể mô hình hóa đều là đối tượng để thị trường định giá.

Có thể nói, trí tuệ là khả năng dự đoán hoặc đưa ra quyết định sáng suốt. Thị trường và tiền mã hóa cung cấp cơ chế “dự đoán” tốt nhất mà chúng ta biết. AI có thể tận dụng các mức giá này để hiểu và mô phỏng tương lai, từ đó ra quyết định.

Không gian thiết kế này chính là lý do tại sao thị trường đang chuyển từ “sản phẩm” thành “hạ tầng”. Trong thập kỷ qua, tiền mã hóa đã xây dựng nền tảng hạ tầng để các thị trường mới bùng nổ. Trong thập kỷ tới, thị trường sẽ ngày càng trở thành hạ tầng bản thân; trở thành các điểm đầu vào để các ứng dụng và đại lý tiêu thụ như đầu vào.

(Ảnh: Chợ bán buôn thực phẩm trung tâm Mexico City)

API truyền thống trả về dữ liệu đã lưu trữ. Với tư cách API, thị trường tạo ra dữ liệu thời gian thực qua cuộc cạnh tranh đối đầu của các người tham gia sẵn sàng chấp nhận rủi ro vốn vì niềm tin của họ. Điều này khiến thị trường thể hiện rõ hơn so với API thông thường; chúng không chỉ cung cấp thông tin, mà còn tạo ra thông tin. Và do chi phí tạo ra thông tin cao, nên chúng cũng khó giả mạo hơn.

Thị trường trên chuỗi còn vượt trội hơn API truyền thống vì mặc định là không cấp phép, có thể kết hợp, toàn cầu, và sử dụng các giao diện tiêu chuẩn.

Việc tích hợp thị trường trực tiếp vào sản phẩm đã bắt đầu trong lĩnh vực tài chính, đó chính là “DeFi Mullet”: các sản phẩm fintech có trải nghiệm front-end quen thuộc, xây dựng dựa trên hạ tầng DeFi, như kho tiền Morpho. Các sản phẩm vay và kiếm lãi của Coinbase cung cấp lãi suất linh hoạt, người dùng có thể truy vấn các thị trường vay trên chuỗi của Morpho để trả hoặc kiếm lãi. Người dùng có thể tận hưởng các chức năng này mà không cần hiểu rõ các động thái của thị trường vay mượn nền tảng.

Ngoài dịch vụ tài chính, Polymarket về tỷ lệ cược giải Quả cầu vàng là ví dụ trực quan gần đây nhất của hiện tượng này. API cung cấp giá theo thời gian thực, được tích hợp vào các sản phẩm giải trí (thị trường này dự đoán chính xác 26 trong 27 người chiến thắng).

Khi chúng ta token hóa nhiều giá trị hơn trên thế giới và đưa các thị trường mới lên chuỗi, mô hình này sẽ mở rộng ra ngoài các sản phẩm tài chính hoặc dự đoán trực tiếp các sự kiện thể thao. Dù hiện chưa trên chuỗi, nhưng ví dụ tiêu biểu là “sạc năng lượng sạch” của Apple. Ở Mỹ, khi cắm sạc điện thoại, Apple sử dụng dự đoán theo thời gian thực về cường độ carbon của lưới điện để sắp xếp thời điểm sạc, nhằm tối ưu năng lượng và chi phí. Bạn chưa từng thấy thị trường năng lượng nền tảng, nhưng sản phẩm của Apple đang gọi các điểm cuối dữ liệu thị trường, lấy tín hiệu làm đầu vào để tối ưu hóa sản phẩm.

MetaDAO, một nền tảng gây quỹ dựa trên thị trường dự đoán, đẩy ý tưởng này xa hơn. Khi đối mặt với các quyết định quản trị, nó tạo ra hai thị trường điều kiện: một dự đoán đề xuất được thông qua, một dự đoán đề xuất bị từ chối. Giá của thị trường nào cao hơn sẽ quyết định kết quả: đề xuất tự động có hiệu lực hay bị từ chối. DAO không còn dựa vào bỏ phiếu nữa, mà gọi các thị trường để ra quyết định, các thành viên đặt cược bằng tiền thật vào kết quả họ cho là tốt hơn trong tương lai. Ở đây, thị trường nền còn không chỉ là đầu vào của quyết định, mà chính là cơ chế quyết định.

Nếu giả định tất cả các tài chính và thị trường đều trở nên có thể lập trình, đồng thời AI ngày càng mạnh mẽ hơn, thì quan điểm mở rộng về kết thúc của tài chính là hợp lý và đầy hứng khởi. Các tín hiệu giá, kết quả dự đoán, dòng vốn trên chuỗi — tất cả đều trở thành đầu vào mà bất kỳ ứng dụng hoặc đại lý nào cũng có thể đọc, giải thích và hành động dựa trên đó. Nếu một đại lý có thể kiếm lợi nhiều hơn chi phí suy luận bằng cách tạo hoặc tham gia thị trường, thì đó là hành động hợp lý.

Khi chúng ta tính cả việc AI đại lý tiêu thụ và tham gia thị trường, quy mô của “một tỷ người giao dịch hoạt động” có thể còn bị đánh giá thấp.

Kết luận về tài chính

Tài chính đang trải qua một cuộc chuyển đổi từ một ngành dọc đặc thù thành một lớp hạ tầng ngang.

Khi thị trường trở nên biểu cảm và dễ tiếp cận hơn, chúng ngày càng đậm đặc trong văn hóa, và văn hóa cũng ngày càng thể hiện qua tài chính. Đồng thời, khi thị trường trở thành phần mềm không cấp phép, chúng thúc đẩy vai trò là động lực thay đổi, mở ra cơ hội mới cho người dùng trong việc tìm kiếm lợi nhuận kinh tế (cả lên và xuống) từ những thứ họ hiểu và yêu thích. Người dùng cũng sẽ mong muốn các đại lý AI của họ tham gia thị trường để cải thiện cuộc sống.

Khi thị trường trở nên lập trình hơn, như một khối xây dựng của hạ tầng thông tin, chúng ngày càng phổ biến. Các hạ tầng thành công nhất thường là những thứ vô hình, và tài chính đang tiến tới hòa nhập vào mọi thứ xung quanh.

Đây chính là lý do tôi sẵn sàng có một góc nhìn cực kỳ mở rộng về kết thúc của “tài chính”.