## Báo hiệu khủng hoảng tài chính sắp xảy ra: Bong bóng tài sản và phân hóa giàu nghèo dẫn đến cơn bão

Bảng cân đối tài sản của các hộ gia đình Mỹ cho thấy tổng tài sản khoảng 150 nghìn tỷ USD, nhưng trong đó tiền mặt và tiền gửi không đủ 5 nghìn tỷ USD. Tỷ lệ không phù hợp đáng kinh ngạc này đang âm ỉ gây ra một cơn bão tài chính tiềm tàng.

### Tại sao tài sản không bằng của cải

Nhiều người nhầm lẫn hai khái niệm quan trọng: **bản chất khác biệt giữa tài sản và tiền tệ**. Tài sản dễ tạo ra, nhưng điều đó không có nghĩa nó có giá trị thực sự. Chỉ khi tài sản chuyển đổi thành tiền có thể tiêu dùng, giá trị của nó mới được thể hiện rõ ràng.

Ví dụ: Một người sáng lập công ty khởi nghiệp bán cổ phần trị giá 50 triệu USD, định giá công ty 1 tỷ USD, người sáng lập trở thành tỷ phú trên giấy tờ. Nhưng điều này không có nghĩa là tài sản thực của công ty đã đạt 1 tỷ USD — đó chỉ là một con số định giá. Tương tự, khi một cổ phiếu giao dịch ở mức giá nhất định, toàn bộ cổ phần của công ty đều được định giá theo mức giá đó, tạo thành một hệ thống định giá vòng lặp, trong đó tài sản thực có thể thấp hơn nhiều so với giá trị định giá.

Quan trọng hơn, **tài sản bản thân không thể tiêu dùng — chỉ có tiền tệ mới có thể**. Khi cần chuyển đổi tài sản thành tiền dùng được, chủ sở hữu phải bán tài sản đó. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến vỡ bong bóng.

### Làm thế nào bong bóng hình thành và vỡ

Từ cuối thế kỷ 20 đến nay, động lực thúc đẩy giá tài sản tăng vọt không phải là tiền tệ thực sự, mà là **mở rộng tín dụng**. Ngân hàng có thể dễ dàng tạo ra tín dụng, nhưng chỉ có ngân hàng trung ương mới có thể tạo ra tiền tệ thực sự.

Cơ chế hình thành bong bóng điển hình là:
1. Nhà đầu tư mua tài sản bằng tín dụng, phát sinh nợ
2. Nợ phải được trả, tạo ra nhu cầu tiền mặt trong tương lai
3. Khi nhu cầu trả nợ vượt quá dòng tiền sinh ra từ tài sản, buộc phải bán tài sản
4. Bán tháo hàng loạt dẫn đến giá giảm, kích hoạt vỡ nợ

Quá trình này rõ ràng trong bong bóng lớn 1927-1929. Thời đó, thị trường chứng khoán tăng vọt không phải do lợi nhuận thực tăng, mà do mua đòn bẩy. Cuối cùng, khi lãi suất tăng, tín dụng thắt chặt, người nắm giữ tài sản phải bán cổ phiếu để trả nợ. Bán tháo hàng loạt gây giảm giá mạnh, chuỗi vỡ nợ lan rộng, dẫn đến cuộc Đại khủng hoảng 1929-1933.

### Phân hóa giàu nghèo làm trầm trọng thêm khủng hoảng

Khi bong bóng vỡ gặp phải khoảng cách giàu nghèo lớn, khủng hoảng không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn biến thành khủng hoảng xã hội và chính trị.

Dữ liệu cho thấy, 10% dân số giàu nhất Mỹ sở hữu hơn 2/3 tổng tài sản, nắm giữ khoảng 90% cổ phiếu, đóng góp khoảng 2/3 thuế liên bang. Ngược lại, 60% dân số có thu nhập thấp nhất chỉ sở hữu 5% tài sản, nắm giữ 5% cổ phiếu, đóng góp dưới 5% thuế liên bang.

Phân phối của cải cực kỳ bất bình đẳng này trong thời kỳ thịnh vượng gây chia rẽ chính trị, còn trong khủng hoảng dẫn đến bất ổn xã hội. Năm 1933, khi Roosevelt lên nắm quyền, chính là do bất bình đẳng thu nhập làm gia tăng xung đột giữa "giới giàu / phe hữu" và "người nghèo / phe tả".

### Bài học lịch sử: Từ 1933 đến 1971

Năm 1933, chính phủ Roosevelt buộc phải phá vỡ liên kết giữa đô la và vàng, in tiền quy mô lớn, khiến giá vàng tăng khoảng 70%. Các chính sách sau đó bao gồm tăng mạnh thuế suất tối đa (từ 25% của thập niên 1920 lên 79%), tăng thuế thừa kế và thuế quà tặng, mở rộng các chương trình phúc lợi xã hội. Những biện pháp này dù giảm bớt khủng hoảng, nhưng cũng gây ra xung đột lớn trong nước và quốc tế.

Mô hình tương tự lặp lại vào năm 1971, khi chính phủ Nixon một lần nữa phá vỡ liên kết đô la và vàng như thời Roosevelt. Sau đó, chi tiêu của chính phủ Mỹ liên tục vượt thu, nợ công tích tụ không ngừng. Đặc biệt sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và đại dịch 2020, tỷ lệ nợ chính phủ và chi phí trả nợ so với thuế thu nhập tăng vọt.

### Tình hình hiện tại: Cạm bẫy của chế độ dân chủ

Mỹ và tất cả các quốc gia dân chủ nợ cao đều rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan:

**Không thể tăng nợ** — Nhu cầu vay nợ của thị trường tự do đã bão hòa, vì các chủ nợ đã nắm giữ quá nhiều nợ.

**Không thể tăng thuế lớn** — Thuế đối với nhóm 1-10% giàu có nhất sẽ khiến họ di cư đi nơi khác (rút nguồn thu thuế), hoặc các chính trị gia mất đi nguồn tài trợ. Tăng thuế trung lưu cũng rất khó khăn về mặt chính trị.

**Không thể cắt giảm chi tiêu lớn** — Cắt giảm phúc lợi và chi tiêu chính trị và đạo đức đều khó chấp nhận, vì sẽ gây thiệt hại không cân xứng cho 60% dân nghèo nhất.

Kết quả là bế tắc chính trị. Anh và Pháp trong năm năm qua đã thay đổi tổng cộng bốn thủ tướng, phản ánh đúng động lực này — các chính trị gia hứa hẹn giải quyết nhanh chóng, rồi thất bại lại thay thế, chính trị gia mới lại lặp lại cùng lời hứa và thất bại đó.

### Rủi ro phân hóa do trí tuệ nhân tạo

Tình hình hiện nay còn phức tạp hơn. Thị trường chứng khoán và sự tập trung của cải chủ yếu nằm trong số ít các cổ phiếu liên quan đến trí tuệ nhân tạo "siêu sao" (như gọi là "bảy gã khổng lồ"), đồng thời một số tỷ phú siêu giàu hưởng lợi. Nhưng AI đang thay thế lực lượng lao động của con người, mở rộng hơn nữa khoảng cách tài sản và tiền tệ, cũng như chênh lệch giàu nghèo giữa các cá nhân.

Lịch sử nhiều lần chứng minh, động lực này cuối cùng sẽ dẫn đến phản ứng chính trị và xã hội mạnh mẽ. Cơ cấu phân phối có khả năng sẽ thay đổi lớn, trong trường hợp cực đoan thậm chí có thể gây ra bất ổn xã hội và chính trị nghiêm trọng.

### Cạm bẫy thuế tài sản

Xét về việc nhóm người giàu nhất chủ yếu giàu lên nhờ tăng giá tài sản chứ không phải nhờ thu nhập từ lao động, ngày càng có nhiều tiếng nói kêu gọi đánh thuế tài sản. Nhưng thuế tài sản gặp ba vấn đề nghiêm trọng:

1. **Khó khăn về thanh khoản**: Trong tổng tài sản 150 nghìn tỷ USD của các hộ gia đình Mỹ, chỉ có 5 nghìn tỷ USD tiền mặt. Nếu đánh thuế 1-2% tài sản, số tiền cần thu hàng năm sẽ vượt quá 1-2 nghìn tỷ USD — cao hơn nhiều so với dòng tiền hiện có. Điều này buộc chủ sở hữu tài sản phải bán tháo hàng loạt, trực tiếp gây vỡ bong bóng.

2. **Khó thực thi**: Tài sản có thể chuyển sang các khu vực pháp lý thân thiện hơn, khiến thuế không thể thực hiện hiệu quả.

3. **Giả định hiệu quả của chính phủ không thực tế**: Chính sách này giả định chính phủ có thể sử dụng hiệu quả số tiền đó để nâng cao năng suất của 60% dân số nghèo nhất — điều này rất khó để thực hiện trong thực tế.

### Cảnh báo tương lai

Khi tổng quy mô tài sản so với cung tiền đạt mức cực đoan, và khoảng cách giàu nghèo rất lớn, bất kỳ sự kiện nào kích hoạt nhu cầu bán tài sản (như thuế tài sản, lãi suất tăng hoặc cú sốc kinh tế) đều có thể gây ra phản ứng dây chuyền: bán tháo bắt buộc → giảm giá → vỡ nợ → thắt chặt tín dụng → suy thoái kinh tế → bất ổn chính trị.

Lịch sử cho thấy, mô hình này đã tồn tại hàng nghìn năm. Điều quan trọng là nhận thức được rủi ro này và chuẩn bị cho những biến đổi lớn về xã hội, chính trị và kinh tế có thể xảy ra.