Hạ tầng tài chính mới trong thời đại AI cần được thiết kế ra sao?

Tháng 11 năm 2024, các thị trường dự đoán đã đưa ra kết quả bầu cử trước mọi nguồn khác. Dù khảo sát cho thấy cuộc đua gay cấn và các chuyên gia còn dè dặt, thị trường lại đánh giá Trump có 60% khả năng chiến thắng. Khi kết quả được công bố, thị trường dự đoán đã vượt trội toàn bộ hệ thống dự báo—bao gồm cả khảo sát, mô hình và ý kiến chuyên gia.

Điều này chứng minh thị trường có thể tổng hợp thông tin phân tán thành nhận định chính xác, với cơ chế chia sẻ rủi ro giữ vai trò then chốt. Từ thập niên 1940, các nhà kinh tế đã dự báo thị trường đầu cơ sẽ vượt qua dự đoán của chuyên gia. Nay, điều này đã được kiểm chứng trên sân khấu lớn nhất toàn cầu.

Hãy cùng phân tích các nguyên lý kinh tế nền tảng của hiện tượng này.

Trên các nền tảng như Polymarket và Kalshi, người tham gia đã cung cấp hàng tỷ USD thanh khoản. Họ nhận lại gì? Họ tạo ra các tín hiệu được toàn thế giới tiếp cận ngay lập tức, hoàn toàn miễn phí. Các quỹ đầu cơ theo dõi sát sao, đội ngũ tranh cử sử dụng dữ liệu, và giới truyền thông xây dựng bảng điều khiển dựa trên đó. Không ai phải trả tiền cho nguồn thông tin này; thực tế, người đặt cược đã tài trợ cho một hàng hóa công cộng toàn cầu.

Đây là nghịch lý cốt lõi của thị trường dự đoán: sản phẩm giá trị nhất—thông tin—được công bố ngay khi nó hình thành. Người mua tinh vi sẽ không trả tiền cho thông tin công khai. Các nhà cung cấp dữ liệu riêng tư có thể thu phí cao từ quỹ đầu cơ vì dữ liệu của họ không bị đối thủ tiếp cận. Ngược lại, giá thị trường dự đoán công khai, dù chính xác đến đâu, cũng không có giá trị với nhóm khách hàng này.

Vì vậy, thị trường dự đoán chỉ phát triển ở những lĩnh vực có đủ người muốn “cá cược”—bầu cử, thể thao, hay các sự kiện meme trên Internet. Những gì chúng ta có là giải trí đội lốt hạ tầng thông tin. Các câu hỏi quan trọng nhất cho nhà hoạch định—rủi ro địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, kết quả điều tiết, tiến độ công nghệ—không ai đặt cược vì không có tính giải trí.

Logic kinh tế của thị trường dự đoán đang bị đảo ngược. Khắc phục điều này là một phần của quá trình chuyển đổi sâu rộng hơn. Ở đây, thông tin trở thành sản phẩm, còn cá cược chỉ là công cụ sản xuất—và đó là công cụ hạn chế. Chúng ta cần một mô hình mới. Sau đây là phác thảo ban đầu về “tài chính nhận thức”: hạ tầng được thiết kế lại từ nguyên lý đầu tiên, đặt trọng tâm vào thông tin.

Trí tuệ tập thể

Thị trường tài chính là một dạng trí tuệ tập thể: tổng hợp kiến thức, niềm tin và ý định phân tán thành giá cả, điều phối hàng triệu người tham gia mà không cần giao tiếp trực tiếp. Đó là điều phi thường, nhưng cũng rất kém hiệu quả.

Thị trường truyền thống vận động chậm do giới hạn giờ giao dịch, chu kỳ thanh toán và ma sát thể chế. Chúng chỉ thể hiện niềm tin một cách chung chung qua giá—một công cụ thô sơ. Phạm vi biểu đạt cũng hạn chế: chỉ xoay quanh các tài sản có thể giao dịch, vốn rất nhỏ so với toàn bộ mối quan tâm của con người. Sự tham gia bị kiểm soát chặt chẽ: rào cản pháp lý, yêu cầu vốn và địa lý loại trừ phần lớn mọi người và toàn bộ máy móc.

Thế giới tiền mã hóa đang thay đổi điều này, giới thiệu thị trường 24/7, quyền tham gia không cần xin phép và tài sản lập trình được. Các giao thức mô-đun có thể kết hợp mà không cần điều phối trung tâm. DeFi (Tài chính phi tập trung) đã chứng minh hạ tầng tài chính có thể được tái thiết thành các khối xây dựng mở, tương tác lẫn nhau, tạo ra nhờ sự phối hợp tự động thay vì kiểm soát tập trung.

Tuy nhiên, DeFi chủ yếu chỉ sao chép tài chính truyền thống với “đường ống” tốt hơn. Trí tuệ tập thể của nó vẫn xoay quanh giá, tập trung vào tài sản và hấp thụ thông tin mới khá chậm.

Tài chính nhận thức là bước tiếp theo: tái thiết hệ thống thông minh từ gốc cho kỷ nguyên AI và tiền mã hóa. Chúng ta cần thị trường có khả năng “suy nghĩ”—duy trì mô hình xác suất về thế giới, hấp thụ thông tin ở mọi mức độ chi tiết, AI có thể truy cập và cập nhật, con người đóng góp tri thức mà không cần hiểu cấu trúc nền tảng.

Các thành phần này đã sẵn sàng: thị trường riêng tư để sửa mô hình kinh tế, cấu trúc thành phần để nắm bắt tương quan, hệ sinh thái tác nhân để mở rộng xử lý thông tin, và giao diện người-máy để khai thác tín hiệu từ trí tuệ con người. Mỗi phần đều có thể xây dựng ngay hôm nay, và khi kết hợp, chúng sẽ tạo nên điều hoàn toàn mới.

Thị trường riêng tư

Khi giá được giữ kín, các ràng buộc kinh tế biến mất.

Thị trường dự đoán riêng tư chỉ tiết lộ giá cho các đơn vị tài trợ thanh khoản. Họ nhận được tín hiệu độc quyền—thông tin sở hữu, không phải hàng hóa công cộng. Đột nhiên, thị trường vận hành cho bất kỳ câu hỏi nào mà “ai đó cần câu trả lời”, bất kể giá trị giải trí.

Tôi đã thảo luận về khái niệm này với @Dave_White.

Hãy hình dung một quỹ đầu cơ vĩ mô muốn có ước lượng xác suất liên tục cho các quyết định của Fed, lạm phát và dữ liệu việc làm—không phải để cá cược, mà là tín hiệu quyết định. Nếu thông tin là độc quyền, họ sẽ trả tiền. Một nhà thầu quốc phòng muốn phân bố xác suất cho các kịch bản địa chính trị; một công ty dược muốn dự báo tiến độ phê duyệt quản lý. Hiện nay, các khách hàng này không tồn tại vì thông tin, một khi được tạo ra, sẽ bị rò rỉ ngay cho đối thủ.

Bảo mật là điều kiện tiên quyết cho một mô hình kinh tế khả thi. Khi giá công khai, người mua thông tin mất lợi thế, đối thủ hưởng lợi miễn phí và toàn hệ thống quay về nhu cầu giải trí.

Môi trường thực thi tin cậy (TEE) cho phép điều này—một vùng tính toán bảo mật mà mọi thao tác đều vô hình với bên ngoài, kể cả quản trị viên hệ thống. Trạng thái thị trường tồn tại hoàn toàn trong TEE. Người mua thông tin nhận tín hiệu qua các kênh xác thực. Nhiều đơn vị không cạnh tranh có thể đăng ký các thị trường chồng lấn; cửa sổ truy cập phân tầng giúp cân bằng giữa độc quyền và phân phối rộng hơn.

TEE không hoàn hảo—chúng đòi hỏi niềm tin vào nhà sản xuất phần cứng. Nhưng hiện đã đủ bảo mật cho thương mại và kỹ thuật đã trưởng thành.

Thị trường thành phần

Thị trường dự đoán hiện tại đối xử các sự kiện như các thực thể biệt lập. “Fed sẽ giảm lãi suất vào tháng 3?” là một thị trường. “Lạm phát quý II có vượt 3%?” là một thị trường khác. Nhà giao dịch hiểu các sự kiện này liên quan—biết rằng lạm phát cao có thể tăng khả năng Fed giảm lãi suất hoặc việc làm mạnh có thể giảm xác suất ấy—phải tự mình kinh doanh chênh lệch giữa các nhóm tách biệt, cố gắng tái lập tương quan mà cấu trúc thị trường vốn làm mất đi.

Điều này giống như xây một bộ não mà mỗi nơ-ron hoạt động biệt lập.

Thị trường dự đoán thành phần thì khác: chúng duy trì phân phối xác suất chung cho các tổ hợp kết quả. Một giao dịch như “lãi suất giữ nguyên và lạm phát vượt 3%” sẽ lan tỏa qua mọi thị trường liên quan, cập nhật đồng bộ cấu trúc xác suất tổng thể.

Điều này giống cách mạng nơ-ron học: mỗi lần cập nhật đào tạo điều chỉnh hàng tỷ tham số cùng lúc, và toàn bộ mạng phản hồi với từng điểm dữ liệu. Tương tự, mỗi giao dịch trong thị trường dự đoán thành phần cập nhật toàn bộ phân phối xác suất, thông tin lan tỏa qua cấu trúc tương quan thay vì chỉ qua các giá biệt lập.

Kết quả là một “mô hình”—phân phối xác suất trên không gian trạng thái của các sự kiện toàn cầu, được cập nhật liên tục. Mỗi giao dịch tối ưu hóa hiểu biết của mô hình về mối quan hệ giữa các biến số. Thị trường học cách thế giới thực vận hành.

Hệ sinh thái thông minh

Hệ thống giao dịch tự động hiện đang chiếm ưu thế trên Polymarket. Chúng giám sát giá, phát hiện sai lệch, thực hiện kinh doanh chênh lệch và tổng hợp thông tin bên ngoài với tốc độ không ai sánh kịp.

Thị trường dự đoán hiện tại được thiết kế cho người chơi cá cược qua giao diện web. Tác nhân chỉ có thể tham gia một cách gượng ép. Một thị trường dự đoán thuần AI sẽ đảo ngược logic này: tác nhân trở thành chủ thể chính, còn con người là nguồn thông tin.

Điều này đòi hỏi một lựa chọn kiến trúc then chốt: phân tách nghiêm ngặt. Tác nhân có thể xem giá tuyệt đối không được là nguồn thông tin; tác nhân thu thập thông tin không bao giờ được xem giá.

Nếu không có “bức tường” này, hệ thống sẽ tự phá hủy. Một tác nhân vừa truy cập thông tin vừa quan sát giá có thể suy ra thông tin giá trị từ biến động giá rồi đi tìm nó. Tín hiệu thị trường trở thành bản đồ kho báu cho kẻ khác. Thu thập thông tin biến thành cuộc đua tranh phức tạp. Phân tách đảm bảo tác nhân thu thập chỉ có thể hưởng lợi nếu cung cấp tín hiệu thực sự mới, độc nhất.

Một bên “bức tường” là các tác nhân giao dịch, cạnh tranh trong cấu trúc thành phần phức tạp để phát hiện sai lệch giá, và các tác nhân đánh giá, sử dụng cơ chế đối kháng để kiểm tra thông tin đầu vào, phân biệt tín hiệu thật với nhiễu hoặc thao túng.

Bên còn lại là các tác nhân thu thập thông tin, hoạt động hoàn toàn bên ngoài hệ lõi. Họ giám sát luồng dữ liệu, quét tài liệu, kết nối với người có kiến thức độc nhất—chuyển thông tin một chiều vào thị trường. Khi thông tin của họ có giá trị, họ được trả công.

Thù lao chảy ngược theo chuỗi. Một giao dịch có lãi thưởng cho tác nhân giao dịch, tác nhân đánh giá và cả tác nhân thu thập thông tin ban đầu. Hệ sinh thái trở thành nền tảng: tác nhân AI chuyên biệt hóa cao có thể kiếm tiền từ kỹ năng, đồng thời nền tảng này cũng là cơ sở để hệ thống AI khác thu thập thông tin hướng dẫn hành động. Chính các tác nhân tạo nên thị trường.

Trí tuệ con người

Phần lớn thông tin giá trị nhất thế giới chỉ tồn tại trong trí óc con người: một kỹ sư biết sản phẩm của mình đang trễ tiến độ; một nhà phân tích nhận ra thay đổi tinh vi trong hành vi người tiêu dùng; một người quan sát phát hiện chi tiết mà vệ tinh cũng không nhìn thấy.

Một hệ thống thuần AI phải khai thác được những nhận định này từ não người mà không bị nhấn chìm bởi nhiễu. Hai cơ chế cho phép điều này:

Tham gia qua tác nhân trung gian: cho phép con người “giao dịch” mà không thấy giá. Một người chỉ cần phát biểu niềm tin bằng ngôn ngữ tự nhiên, ví dụ “Tôi nghĩ sản phẩm sẽ bị hoãn ra mắt.” Một tác nhân dịch niềm tin chuyên biệt sẽ phân tích dự đoán, đánh giá độ tự tin và chuyển nó thành vị thế thị trường. Tác nhân này phối hợp với hệ thống có quyền truy cập giá để xây dựng và thực thi lệnh. Người dùng chỉ nhận phản hồi cơ bản—“vị thế đã được thiết lập” hoặc “không đủ lợi thế”. Thanh toán được quyết toán sau sự kiện dựa trên độ chính xác, mà không bao giờ tiết lộ giá.

Thị trường thông tin: cho phép tác nhân thu thập thông tin trả tiền trực tiếp cho con người để lấy nhận định. Ví dụ, một tác nhân muốn biết về kết quả kinh doanh của một công ty công nghệ có thể xác định một kỹ sư nội bộ, mua đánh giá và xác thực, trả công dựa trên giá trị thị trường sau này. Con người được trả tiền cho kiến thức mà không cần hiểu cấu trúc thị trường phức tạp.

Lấy nhà phân tích Alice làm ví dụ: cô tin chắc, dựa vào chuyên môn, rằng một thương vụ sáp nhập sẽ không được phê duyệt. Cô nhập nhận định qua giao diện ngôn ngữ tự nhiên; tác nhân dịch niềm tin sẽ phân tích dự đoán, đánh giá độ tự tin qua ngôn ngữ, kiểm tra hồ sơ lịch sử và xây dựng vị thế—không bao giờ tiếp cận giá. Một tác nhân phối hợp ở ranh giới TEE đánh giá xem nhận định đó có lợi thế thông tin so với xác suất thị trường không và thực thi giao dịch. Alice chỉ nhận thông báo “vị thế đã được thiết lập” hoặc “không đủ lợi thế”. Giá cả luôn được giữ kín.

Cách tiếp cận này xem sự chú ý của con người là tài nguyên khan hiếm cần được phân bổ cẩn trọng và trả công xứng đáng, thay vì khai thác miễn phí. Khi các giao diện này trưởng thành, tri thức con người sẽ trở nên “lỏng”: những gì bạn biết sẽ chảy vào mô hình thực tại toàn cầu và được thưởng nếu chứng minh đúng. Thông tin bị mắc kẹt trong trí óc sẽ không còn bị mắc kẹt.

Viễn cảnh tương lai

Phóng tầm nhìn đủ xa, bạn sẽ thấy xu hướng rõ ràng.

Tương lai sẽ là đại dương của các mối quan hệ linh hoạt, mô-đun, tương tác lẫn nhau. Những mối quan hệ này sẽ hình thành và tan rã tự phát giữa con người và phi con người, không có người gác cổng trung tâm. Đây là “niềm tin tự trị phân mảnh”.

Tác nhân thương lượng với tác nhân, con người đóng góp tri thức qua giao diện tự nhiên, thông tin liên tục chảy vào mô hình thực tại luôn được cập nhật—mở cho mọi người, không bị kiểm soát bởi ai.

Thị trường dự đoán ngày nay chỉ là phác thảo sơ khai của viễn cảnh này. Chúng chứng minh nguyên lý cốt lõi (chia sẻ rủi ro tạo ra niềm tin chính xác) nhưng vẫn mắc kẹt trong mô hình kinh tế và giả định cấu trúc sai lệch. Cá cược thể thao và bầu cử đối với tài chính nhận thức cũng giống như ARPANET so với Internet toàn cầu: bằng chứng khả thi bị nhầm lẫn với hình hài cuối cùng.

“Thị trường” thực sự là mọi quyết định dưới bất định—gần như mọi quyết định. Quản lý chuỗi cung ứng, thử nghiệm lâm sàng, quy hoạch hạ tầng, chiến lược địa chính trị, phân bổ nguồn lực, bổ nhiệm nhân sự… Giá trị của việc giảm bất định trong các lĩnh vực này vượt xa giá trị giải trí của cá cược thể thao. Chúng ta chỉ chưa xây dựng hạ tầng để khai thác giá trị đó.

Chuyển đổi sắp tới là “thời khắc OpenAI” cho nhận thức: một dự án hạ tầng quy mô nền văn minh, không phải cho tư duy cá nhân mà cho niềm tin tập thể. Các công ty mô hình ngôn ngữ lớn xây hệ thống “lý luận” từ dữ liệu quá khứ; tài chính nhận thức hướng tới xây hệ thống “niềm tin”—duy trì phân phối xác suất hiệu chỉnh về thế giới, liên tục cập nhật nhờ động lực kinh tế, tích hợp tri thức con người ở mọi mức độ chi tiết. LLM mã hóa quá khứ; thị trường dự đoán tổng hợp niềm tin về tương lai. Chỉ khi kết hợp, chúng mới tạo thành hệ nhận thức hoàn chỉnh hơn.

Khi đạt quy mô toàn diện, đây sẽ trở thành hạ tầng: hệ thống AI có thể truy vấn để hiểu bất định; con người có thể đóng góp tri thức mà không cần hiểu cơ chế nội tại; hệ thống có thể hấp thu tri thức địa phương từ cảm biến, chuyên gia và nghiên cứu tiên tiến, tổng hợp thành mô hình thống nhất. Một mô hình thế giới tự tối ưu, dự báo. Một nền tảng nơi bản thân bất định có thể được giao dịch và kết hợp. Trí tuệ nổi lên sẽ vượt xa tổng các phần riêng lẻ.

“Máy tính nền văn minh”—đó là hướng mà tài chính nhận thức đang xây dựng.

Điều đang bị đặt cược

Mọi mảnh ghép đã sẵn sàng: năng lực tác nhân đã vượt ngưỡng dự đoán; tính toán bảo mật đã chuyển từ phòng thí nghiệm sang sản xuất; thị trường dự đoán đã chứng minh sự phù hợp sản phẩm-thị trường quy mô lớn trong lĩnh vực giải trí. Những dòng chảy này hội tụ thành cơ hội lịch sử: xây dựng hạ tầng nhận thức mà kỷ nguyên AI cần.

Ngược lại, thị trường dự đoán sẽ mãi mãi là trò giải trí—rất chính xác vào mùa bầu cử, bị phớt lờ ngoài thời điểm đó, không bao giờ giải quyết các câu hỏi thực sự quan trọng. Trong thế giới đó, hạ tầng AI cần để hiểu bất định sẽ không bao giờ tồn tại, và các tín hiệu giá trị bị khóa trong trí óc con người sẽ mãi im lặng.

Tuyên bố:

1. Bài viết này được đăng lại từ [Foresight News], bản quyền thuộc về tác giả gốc [Matt Liston]. Nếu bạn có bất kỳ thắc mắc nào về việc đăng lại này, vui lòng liên hệ đội ngũ Gate Learn, chúng tôi sẽ xử lý kịp thời theo quy trình liên quan.
2. Lưu ý: Quan điểm và ý kiến trong bài viết này hoàn toàn thuộc về tác giả và không cấu thành lời khuyên đầu tư.
3. Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này do đội ngũ Gate Learn biên dịch. Không sao chép, phân phối hoặc đạo văn bài dịch nếu không ghi rõ nguồn Gate.