VAN versus TIR: Phân tích so sánh để tối ưu hóa quyết định đầu tư

Trong lĩnh vực tài chính doanh nghiệp, các nhà đầu tư liên tục phải đối mặt với nhu cầu đánh giá nhiều dự án trước khi phân bổ vốn. Hai chỉ số cơ bản nổi bật như công cụ chủ chốt cho mục đích này: giá trị hiện tại ròng (VAN) và tỷ suất nội bộ hoàn vốn (TIR). Mặc dù cả hai đều hướng tới mục tiêu chung là đo lường khả thi tài chính, chúng hoạt động dựa trên các nguyên tắc khác nhau thường dẫn đến những kết luận có vẻ mâu thuẫn rõ rệt. Hiểu rõ đặc điểm, lợi ích và hạn chế của VAN và TIR là điều thiết yếu để tránh sai sót trong đầu tư và đảm bảo nguồn lực được phân bổ đúng cho các dự án thực sự sinh lời.

Phương pháp tính toán: Giá trị hiện tại ròng (VAN) giải thích từ thực tiễn

VAN đại diện cho số dư thu được sau khi trừ đi khoản đầu tư ban đầu của dự án khỏi giá trị hiện tại của tất cả các luồng tiền dự kiến trong tương lai. Cơ chế hoạt động dựa trên nguyên tắc tài chính cơ bản: tiền có sẵn hôm nay có giá trị hơn cùng số tiền đó trong tương lai, do đó áp dụng tỷ lệ chiết khấu cho từng luồng tiền mong đợi trong tương lai.

Về mặt vận hành, quá trình bắt đầu bằng việc dự báo chi tiết các luồng tiền hàng năm của dự án, bao gồm doanh thu từ hoạt động, chi phí chi tiêu, khoản thuế và các khoản rút vốn khác. Tiếp theo, chọn một tỷ lệ chiết khấu phản ánh cả chi phí cơ hội của vốn và hồ sơ rủi ro của dự án. Tỷ lệ này được áp dụng toán học cho từng luồng dự kiến theo biểu thức sau:

VAN = (FC₁ / (1 + d)¹) + (FC₂ / (1 + d)²) + … + (FCₙ / (1 + d)ⁿ) - Đầu tư ban đầu

Trong đó FC đại diện cho các luồng tiền của từng kỳ và d là tỷ lệ chiết khấu đã chọn.

Ý nghĩa của kết quả là rõ ràng: VAN dương cho thấy dự án sẽ tạo ra giá trị gia tăng vượt trên khoản đầu tư cần thiết, trong khi VAN âm cảnh báo về khả năng thua lỗ ròng dự kiến.

Ứng dụng thực tiễn của VAN trong các kịch bản đầu tư

Trường hợp nghiên cứu 1: Dự án có lợi nhuận dương

Giả sử một công ty đang xem xét mở rộng hoạt động với khoản đầu tư ban đầu 10.000 đô la. Các nhà phân tích dự báo các luồng tiền hàng năm là 4.000 đô la trong năm năm liên tiếp, sử dụng tỷ lệ chiết khấu 10% phản ánh chi phí vay vốn doanh nghiệp.

Việc tính giá trị hiện tại cho từng năm như sau:

• Năm 1: 4.000 ÷ (1.10)¹ = 3.636,36 đô la
• Năm 2: 4.000 ÷ (1.10)² = 3.305,79 đô la
• Năm 3: 4.000 ÷ (1.10)³ = 3.005,26 đô la
• Năm 4: 4.000 ÷ (1.10)⁴ = 2.732,06 đô la
• Năm 5: 4.000 ÷ (1.10)⁵ = 2.483,02 đô la

Tổng giá trị hiện tại (15.162,49 đô la) và trừ đi khoản đầu tư ban đầu, ta có VAN là 5.162,49 đô la, xác nhận dự án sẽ tạo ra giá trị. Kết quả dương này sẽ hợp lý để phê duyệt dự án theo phương pháp VAN.

Trường hợp nghiên cứu 2: Đầu tư có lợi nhuận không đủ

Xem xét một chứng chỉ tiền gửi yêu cầu đầu tư ban đầu 5.000 đô la và hứa hẹn trả 6.000 đô la sau ba năm, với lãi suất hàng năm 8%.

Giá trị hiện tại của khoản thanh toán trong tương lai được tính như sau: VP = 6.000 ÷ (1.08)³ = 4.774,84 đô la

Trừ đi khoản đầu tư ban đầu: VAN = 4.774,84 - 5.000 = -225,16 đô la

Kết quả âm cho thấy công cụ này không đạt được lợi nhuận kỳ vọng và sẽ gây ra sự phá hủy giá trị cho nhà đầu tư.

Xác định tỷ lệ chiết khấu: Yếu tố then chốt trong phân tích VAN

Việc chọn tỷ lệ chiết khấu là một trong những khía cạnh nhạy cảm nhất của phân tích VAN, do ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả. Có nhiều phương pháp tiếp cận để xác định tỷ lệ này:

Tiếp cận theo chi phí cơ hội: Xem xét lợi nhuận thay thế khả dụng cho nhà đầu tư trong các khoản đầu tư rủi ro tương đương. Nếu dự án có độ biến động lớn hơn so với chuẩn tham chiếu, tỷ lệ chiết khấu cần tăng để bù đắp rủi ro bổ sung này.

Tỷ lệ không rủi ro làm cơ sở: Sử dụng lợi nhuận của các công cụ không có rủi ro vỡ nợ, như trái phiếu chính phủ. Từ lợi nhuận này cộng thêm phần bù rủi ro của dự án cụ thể.

Phân tích so sánh theo ngành: Xem xét các tỷ lệ chiết khấu được sử dụng trong ngành công nghiệp của dự án, dùng các chuẩn này làm tham chiếu.

Yếu tố kinh nghiệm của nhà đầu tư: Trực giác và lịch sử hiệu suất của quản lý danh mục cũng có thể cung cấp thông tin về việc chọn tỷ lệ, đặc biệt khi kết hợp phân tích định lượng chặt chẽ.

Hạn chế cố hữu của phương pháp VAN

Dù được ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn tài chính, VAN có một số giới hạn mà các nhà phân tích cần nhận thức:

Việc tính toán phụ thuộc vào các ước lượng có thể không chính xác. Các luồng tiền dự kiến và tỷ lệ chiết khấu là các dự đoán có thể sai lệch, đặc biệt trong môi trường kinh tế bất ổn. Một giả định sai có thể làm mất hiệu lực hoàn toàn kết luận phân tích.

Tính chủ quan trong việc chọn tỷ lệ chiết khấu gây ra sự biến thiên trong kết quả. Các nhà phân tích khác nhau có thể biện minh cho các tỷ lệ khác nhau dựa trên giả định hợp lý nhưng khác biệt, dẫn đến các kết luận trái ngược về cùng một dự án.

Mô hình giả định rằng tất cả các quyết định đều được thực hiện tại thời điểm ban đầu của dự án, không tính đến khả năng điều chỉnh chiến lược khi thực tế thay đổi. Trong các dự án dài hạn, sự cứng nhắc này có thể gây thiệt hại.

VAN không phân biệt giữa các dự án có quy mô khác nhau. Một dự án nhỏ có VAN 10.000 đô la được ưu tiên như một dự án lớn có VAN tương tự, mặc dù dự án lớn có thể mang lại triển vọng tăng trưởng tốt hơn.

Mô hình không tích hợp rõ ràng tác động của lạm phát vào các luồng tiền trong tương lai, điều này có thể dẫn đến đánh giá sai lệch về lợi nhuận thực.

Dù có những hạn chế này, VAN vẫn giữ vị trí trong thực tiễn nhờ vào tính đơn giản tương đối, khả năng cung cấp kết quả bằng các số tiền tuyệt đối và dễ dàng áp dụng cho các nhà phân tích có trình độ khác nhau.

Lợi nhuận tương đối: Giới thiệu về Tỷ suất nội bộ hoàn vốn (TIR)

Trong khi VAN thể hiện giá trị tạo ra theo đơn vị tuyệt đối, TIR cung cấp một góc nhìn bổ sung bằng cách đo lường lợi nhuận theo tỷ lệ, thể hiện dưới dạng phần trăm hàng năm.

TIR được định nghĩa chính thức là tỷ lệ chiết khấu làm cho giá trị hiện tại của các luồng tiền trong tương lai bằng đúng khoản đầu tư ban đầu, khiến VAN bằng 0 chính xác. Về mặt kinh tế, nó thể hiện tỷ suất sinh lợi kép mà dự án có thể kỳ vọng đạt được trong suốt vòng đời.

Để đánh giá dự án có khả thi theo tiêu chí TIR, người ta so sánh tỷ lệ này với tỷ lệ tham chiếu hoặc hurdle rate. Khi TIR vượt quá tỷ lệ tham chiếu (ví dụ, chi phí vốn hoặc lợi nhuận kỳ vọng của thị trường), dự án được xem là hấp dẫn. Khi thấp hơn, nên từ chối.

TIR đặc biệt hữu ích khi so sánh các dự án có quy mô khác nhau, vì nó chuẩn hóa kết quả theo tỷ lệ phần trăm lợi nhuận, giúp so sánh công bằng hơn giữa các sáng kiến có quy mô khác biệt lớn.

Hạn chế vận hành của TIR trong phân tích đầu tư

Việc sử dụng thực tế TIR bị giới hạn bởi một số trở ngại phương pháp luận mà các nhà phân tích cần dự phòng:

Trong các mô hình dòng tiền không theo quy luật (các dòng tiền có nhiều thay đổi dấu), có thể không tồn tại TIR duy nhất, mà có nhiều nghiệm toán học thỏa mãn phương trình. Sự đa dạng này làm cho việc diễn giải kết quả trở nên mơ hồ.

TIR giả định các dòng tiền đều theo quy luật: một khoản chi ban đầu theo sau là các khoản thu dương. Khi dòng tiền có mẫu bất thường, với các khoản chi trong các kỳ sau, chỉ số này có thể cung cấp đánh giá sai lệch.

Việc tính toán giả định rằng tất cả các dòng tiền dương đều được tái đầu tư với tỷ lệ TIR đã tính. Trong thực tế, tỷ lệ tái đầu tư thường khác, dẫn đến việc đánh giá quá cao lợi nhuận thực của dự án.

TIR phụ thuộc vào tỷ lệ chiết khấu đã dùng trong so sánh với VAN. Thay đổi giả định về tỷ lệ này có thể làm thay đổi đáng kể kết quả so sánh.

Mô hình không phân biệt rõ ràng giữa tiền hiện tại và tiền trong tương lai ngoài những gì tỷ lệ chiết khấu phản ánh, phần nào bỏ qua tác động của lạm phát cấu trúc trong nền kinh tế.

Dù có những hạn chế này, TIR vẫn rất có giá trị đặc biệt đối với các dự án dòng tiền dự đoán rõ ràng và đều đặn. Khả năng thể hiện lợi nhuận theo tỷ lệ phần trăm giúp dễ hiểu cho nhiều đối tượng người dùng và thuận tiện so sánh nhanh các phương án đầu tư.

Giải quyết mâu thuẫn: Khi VAN và TIR mâu thuẫn nhau

Trong thực tiễn tài chính, không hiếm gặp tình huống mà VAN ủng hộ một dự án trong khi TIR lại không, hoặc ngược lại. Những mâu thuẫn này thường xuất phát từ cách cả hai chỉ số xử lý thông tin về tỷ lệ chiết khấu khác nhau.

Khi dòng tiền có độ biến động cao và tỷ lệ chiết khấu áp dụng là đáng kể, có thể VAN âm trong khi TIR vẫn dương. Tình huống này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xem xét kỹ các giả định cơ bản: liệu tỷ lệ chiết khấu có phù hợp với mức độ rủi ro của dự án không? Các dự báo dòng tiền có phản ánh đúng hiệu suất kỳ vọng không?

Trong các trường hợp này, quy trình khuyên dùng là:

Kiểm tra kỹ lưỡng cấu trúc chi phí và lợi ích của dự án, đảm bảo các giả định là thực tế và dựa trên phân tích thực nghiệm vững chắc.

Xem xét xem tỷ lệ chiết khấu có thực sự phản ánh đúng hồ sơ rủi ro của dự án không. Một tỷ lệ quá cao có thể làm giảm giá trị các dự án rủi ro trung bình.

Cân nhắc điều chỉnh tỷ lệ chiết khấu để phản ánh chính xác hơn điều kiện rủi ro và cơ hội của thị trường hiện tại.

Trong các trường hợp mâu thuẫn này, thường VAN được xem là chỉ số đáng tin cậy hơn, vì nó tích hợp rõ hơn chi phí vốn đặc thù của dự án.

So sánh tổng quát: Các khác biệt cốt lõi giữa VAN và TIR

Ngoài các phân biệt kỹ thuật này, có một nguyên tắc cơ bản: VAN đo lường giá trị tạo ra theo tuyệt đối, còn TIR đo lường hiệu quả tạo ra giá trị đó. Cả hai góc nhìn đều bổ sung và góp phần vào đánh giá toàn diện.

Khung quyết định đầu tư đề xuất

Với đặc điểm của cả hai chỉ số, thực hành tài chính hiện đại khuyến nghị sử dụng kết hợp VAN và TIR, bổ sung các chỉ số khác:

Lợi tức trên vốn đầu tư (ROI) chuẩn hóa lợi nhuận so với vốn đầu tư ban đầu, giúp so sánh dễ dàng hơn.

Thời gian hoàn vốn (Payback Period) đo thời gian cần để thu hồi vốn ban đầu, đặc biệt phù hợp trong bối cảnh hạn chế thanh khoản.

Chỉ số sinh lợi (Profitability Index) thể hiện giá trị hiện tại tạo ra trên mỗi đơn vị vốn đầu tư, giải quyết một số vấn đề về quy mô.

Chi phí vốn trung bình (WACC) cung cấp tỷ lệ chiết khấu vững chắc, phản ánh cấu trúc nợ và vốn chủ sở hữu của tổ chức.

Một quy trình ra quyết định vững chắc sẽ tích hợp: (1) tính VAN bằng tỷ lệ chiết khấu hợp lý; (2) tính TIR để đánh giá lợi nhuận tương đối; (3) xác thực giả định qua phân tích độ nhạy; (4) xem xét khung thời gian và khả năng chấp nhận rủi ro của nhà đầu tư; 5 đánh giá bối cảnh vĩ mô và ngành nghề hiện hành.

Các câu hỏi thường gặp về VAN và TIR

Có thứ tự ưu tiên giữa VAN và TIR không?
Khi có mâu thuẫn, phần lớn nhà phân tích ưu tiên VAN, đặc biệt khi các dự án khác biệt lớn về quy mô hoặc thời gian.

Tại sao có thể có nhiều hơn một TIR cho một dự án?
Khi dòng tiền thay đổi dấu nhiều lần ví dụ, đầu tư ban đầu, lợi nhuận, rồi tái đầu tư với chi phí, phương trình tính TIR có thể có nhiều nghiệm hợp lệ.

VAN và TIR liên quan thế nào đến lạm phát?
Dù cả hai đều có thể điều chỉnh để phản ánh lạm phát kỳ vọng, thường thì việc này bị bỏ qua, dẫn đến đánh giá sai lệch trong các nền kinh tế lạm phát cao.

Chỉ số nào bổ sung tốt nhất cho VAN và TIR?
ROI, Payback Period, Chỉ số sinh lợi và WACC cung cấp các góc nhìn bổ sung giúp ra quyết định vững chắc hơn.

Có thể cả VAN và TIR đều từ chối dự án không?
Có, khi VAN âm và TIR thấp hơn tỷ lệ tham chiếu, dự án nên bị từ chối rõ ràng.

Tổng kết và khuyến nghị thực tiễn

Giá trị hiện tại ròng và Tỷ suất nội bộ hoàn vốn là hai trụ cột của phân tích tài chính hiện đại, mỗi cái đều cung cấp thông tin quý giá nhưng chưa đủ khi dùng riêng lẻ. VAN nổi bật trong khả năng đo lường giá trị tạo ra tuyệt đối bằng tiền, rất phù hợp cho các quyết định ngân sách vốn và đánh giá nhiều phương án trong danh mục doanh nghiệp. Trong khi đó, TIR cung cấp góc nhìn về hiệu quả tương đối, giúp truyền đạt rõ ràng hơn tới các bên liên quan và so sánh nhanh các sáng kiến quy mô khác nhau.

Các nhà đầu tư cá nhân và quản lý doanh nghiệp cần nắm vững cách tính và diễn giải cả hai chỉ số, nhận thức rõ điểm mạnh và hạn chế của chúng. Không nên dựa hoàn toàn vào một chỉ số duy nhất để ra quyết định đầu tư. Phương pháp thận trọng đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều, bao gồm phân tích rủi ro, xem xét bối cảnh vĩ mô, đánh giá giả định dòng tiền, và phù hợp với mục tiêu chiến lược dài hạn.

Sự thành thạo thực sự trong đánh giá đầu tư nằm ở khả năng kết hợp phân tích định lượng chính xác với phán đoán định tính có căn cứ, để dữ liệu dẫn dắt nhưng không hoàn toàn quyết định các quyết định phân bổ vốn.