Giá trị của Nguyên tắc: Hiểu về sự lựa chọn kiên quyết của Rizal

Hơn 130 năm trước, một người đàn ông đi bình thản về phía cái chết của mình tại Công viên Luneta, Manila. Bình tĩnh của Jose Rizal trong buổi hành quyết sáng tháng 12 đó không xuất phát từ việc chấp nhận số phận, mà từ sự rõ ràng kiên định của người đã hòa giải với lựa chọn của mình. Điều làm câu chuyện của ông hấp dẫn không chỉ là cách ông chết, mà còn là quyết định có chủ ý không tự cứu mình—một lựa chọn dựa trên niềm tin vững chắc.

Khi Con Đường Cách Mạng Rẽ Lối

Philippines những năm 1890 đối mặt với một bước ngoặt quan trọng. Áp lực của Tây Ban Nha trên quần đảo ngày càng gia tăng, và phong trào kháng chiến đang hình thành qua nhiều kênh khác nhau. Katipunan, do các nhân vật như Andres Bonifacio lãnh đạo, theo đuổi cuộc nổi dậy vũ trang như con đường giải phóng. Vài tháng trước khi bị hành quyết, Bonifacio còn gửi lời mời Rizal, đề nghị ông thoát khỏi lưu đày Dapitan và gia nhập lãnh đạo cách mạng.

Rizal từ chối. Lý do của ông không phải là nhút nhát mà là thực dụng. Ông tin rằng đồng bào của mình thiếu nguồn lực và sự chuẩn bị đủ để tiến hành một cuộc chiến kéo dài. Một cuộc nổi dậy sớm, ông lý giải, chỉ gây ra máu đổ không cần thiết mà không đảm bảo thành công. Tuy nhiên, sự thực dụng này che giấu một khoảng cách triết lý sâu sắc hơn: trong khi Bonifacio và phong trào cách mạng theo đuổi độc lập qua cuộc nổi dậy vũ trang, Rizal tìm kiếm sự biến đổi qua cải cách và sự thức tỉnh trí tuệ.

Ý Thức Mà Không Hành Động

Phức tạp trong vị trí của Rizal thể hiện qua việc xem xét cẩn thận. Ông không hoàn toàn ủng hộ phương pháp của Katipunan, nhưng công trình trí tuệ của ông—đặc biệt các tiểu thuyết phơi bày áp bức thuộc địa—lại vô tình thúc đẩy tinh thần cách mạng mà ông công khai chỉ trích. Vào ngày 15 tháng 12 năm 1896, chỉ vài ngày trước khi bị hành quyết, Rizal phát hành một tuyên ngôn lên án cuộc nổi dậy bằng những lời lẽ gay gắt, gọi đó là vô liêm sỉ và sai lầm tội phạm.

Sự mâu thuẫn này không phải là đạo đức giả mà là bi kịch. Rizal đã tin từ lâu vào khả năng đồng bào Philippines hòa nhập vào xã hội Tây Ban Nha—rằng sự nâng cao về văn hóa và trí tuệ có thể đi trước độc lập chính trị. Sự ngưỡng mộ các ý tưởng châu Âu và tư tưởng tự do đã hình thành tầm nhìn ban đầu của ông về tương lai Philippines. Tuy nhiên, những lần gặp phải chủ nghĩa phân biệt chủng tộc thuộc địa và bất công hệ thống dần làm phai nhạt niềm tin đó. Tranh chấp đất đai ở Calamba, nơi các tu sĩ Dòng Đa Minh lợi dụng việc thuê mướn của gia đình ông, trở thành thử thách cá nhân buộc ông phải thừa nhận sự bất khả thi của việc hòa nhập.

Nhà sử học Renato Constantino đã mô tả chính xác sự căng thẳng này: Rizal là một “người Philippines có giới hạn”—tầng lớp ilustrado có học thức, người sợ hỗn loạn của cách mạng ngay cả khi góp phần vào nền tảng trí tuệ của nó. Phong trào tuyên truyền mà ông góp phần truyền cảm hứng không làm người Philippines gần hơn Tây Ban Nha mà gieo mầm ý thức dân tộc riêng biệt. Các tác phẩm của ông trở thành công cụ của sự chia rẽ hơn là hòa nhập.

Tại Sao Ông Từ Chối Trốn Chạy

Điều làm nổi bật Rizal so với vô số nhân vật lịch sử khác không phải là sự tử đạo của ông, mà là sự từ chối có ý thức việc trốn thoát. Ông đã có nhiều cơ hội để tự cứu mình. Katipunan đề nghị giải thoát; các mạng lưới cảm thông tồn tại; việc lưu đày vẫn còn khả thi. Nhưng ông đã từ chối tất cả.

Bức thư năm 1882 của ông cung cấp cái nhìn thẳng thắn về quyết định này: “Tôi muốn chứng minh cho những người phủ nhận lòng yêu nước của chúng ta rằng chúng ta biết cách chết vì nghĩa vụ và niềm tin của mình. Cái chết có ý nghĩa gì nếu chết vì điều mình yêu, vì đất nước và những người mình yêu?” Rizal hiểu rằng lòng yêu nước mà không hy sinh cá nhân sẽ trở nên vô nghĩa trước các câu chuyện thuộc địa mô tả người Philippines là những chủ thể thụ động, tuân thủ.

Nhà sử học Ambeth Ocampo mô tả sự bình tĩnh kỳ lạ trong những giờ phút cuối cùng của ông—nhịp tim vẫn bình thường trước khi hành quyết, như thể tâm trí ông đã vượt qua số phận của thân thể. Đây không phải là một màn trình diễn kịch tính mà là sự hòa hợp chân thực giữa niềm tin và hành động. Ocampo gọi ông là một “anh hùng có ý thức,” nhấn mạnh rằng các lựa chọn của Rizal là có chủ đích và nhận thức rõ hậu quả, chứ không phải phản ứng bốc đồng trước hoàn cảnh.

Hậu Quả Không Lường Trước của Việc Hành Quyết

Cái chết của Rizal năm 1896 đã biến cuộc đấu tranh giải phóng thành công. Việc hành quyết ông đã đoàn kết các phong trào khác nhau, làm tăng sự mong đợi của công chúng về sự chia ly, và cung cấp cho cuộc cách mạng quyền uy đạo đức mà trước đó còn thiếu. Cái chết của Bonifacio và các mất mát cách mạng khác sau đó đã nhận được sức mạnh biểu tượng qua sự hy sinh của Rizal, chứng minh rằng cam kết trí tuệ và đạo đức có thể sánh vai với nhiệt huyết cách mạng.

Tuy nhiên, nghịch lý là chính Rizal chưa bao giờ tìm kiếm vai trò này. Ông không tổ chức cái chết của mình hay xem cái chết như một chỉ định yêu nước. Di sản của ông không xuất phát từ chiến lược tính toán mà từ trung thành với nguyên tắc trong những hoàn cảnh mà việc thỏa hiệp sẽ hợp lý về mặt thực dụng.

Câu hỏi mà các nhà sử học vẫn tranh luận—liệu cuộc cách mạng Philippines có thể thành công mà không có Rizal—ẩn chứa nhận thức ngầm rằng ảnh hưởng thực sự của ông vượt xa những ý định ban đầu. Nếu không có nền tảng trí tuệ của ông, cuộc nổi dậy có thể đã bùng nổ một cách hỗn loạn, phân tán qua các vùng miền và tầng lớp, thiếu một tầm nhìn quốc gia rõ ràng cuối cùng đã hình thành.

Nhân Văn Hóa Thay Vì Thánh Hóa

Philippines hiện đại có nguy cơ biến Rizal thành huyền thoại thay vì học hỏi từ ví dụ của ông. Các nhà thực dân Mỹ—những người đã định hình phần lớn di sản đương thời của ông—đã nâng cao Rizal chính xác vì ông dường như dễ kiểm soát về mặt chính trị hơn các lựa chọn khác. Aguinaldo có vẻ quá chiến tranh; Bonifacio quá cực đoan; Mabini quá cứng nhắc. Hình ảnh của Rizal phù hợp hơn trong các câu chuyện thuộc địa về cải cách có lý trí hơn là cuộc nổi dậy cách mạng.

Việc này che giấu sự phức tạp thực sự của Rizal. Ông không phải là thánh hay anh hùng rõ ràng, mà là một trí thức đầy mâu thuẫn, phải điều hướng những lựa chọn không thể tránh khỏi giữa các giá trị đối lập. Giá trị của ông không nằm ở khoảng cách tôn kính mà ở việc liên tục đặt câu hỏi: Những khía cạnh nào trong ví dụ của ông còn phù hợp? Những gì chỉ là đặc thù lịch sử chứ không phải nguyên tắc phổ quát?

Constantino đề xuất cách nhìn này trong “Nhiệm vụ của chúng ta: Làm cho Rizal trở nên lỗi thời”—ý rằng khi một quốc gia thực sự loại bỏ tham nhũng và bất công, các biểu tượng anh hùng như Rizal sẽ không còn cần thiết nữa. Sự tiếp tục của họ là dấu hiệu của công việc chưa hoàn thành. Miễn là công dân Philippines còn có xu hướng thỏa hiệp nguyên tắc để tìm an toàn hoặc tiến bộ, sự từ chối phản bội niềm tin của Rizal vẫn giữ vai trò giáo dục cấp bách.

Bài Học Bền Vững

Ngày 30 tháng 12 không chỉ tưởng nhớ một cái chết mà còn là một hình thức dũng cảm đặc biệt—khả năng đứng lên chống lại áp bức mà không từ bỏ lương tâm, ngay cả khi kháng cự có vẻ vô vọng. Việc hành quyết Rizal đã chứng minh rằng tính chính trực trí tuệ có thể trở thành hành động chính trị, rằng từ chối đồng lõa chính là phản kháng.

Đối với người Philippines đương đại đang đối mặt với tham nhũng hệ thống và bất công, câu hỏi mà Rizal đặt ra qua cái chết vẫn còn nguyên giá trị: Những niềm tin nào xứng đáng để giữ vững bất chấp tổn thất cá nhân? Câu trả lời của ông—rằng lòng yêu nước đòi hỏi sẵn sàng hy sinh khi nguyên tắc bị phản bội—không mang lại lối thoát hay thỏa hiệp dễ dàng. Nó đơn giản nhấn mạnh rằng một số điều quan trọng hơn cả sự sống còn.

Sự rõ ràng kiên định đó, sinh ra không phải từ sự chắc chắn về kết quả mà từ sự rõ ràng về giá trị, vẫn là di sản thách thức nhất của Rizal. Không phải như một tượng đài lịch sử mà như một câu hỏi sống động: Bạn sẽ từ chối phản bội điều gì?