Web2 vs Web3: Cách Internet đang định hình lại dựa trên Phi tập trung

Khủng Hoảng Niềm Tin Đằng Sau Sự Thống Trị của Web2

Internet bạn sử dụng hàng ngày—cuộn qua các nguồn cấp xã hội, mua sắm trực tuyến, xem nội dung—chạy trên hạ tầng do một số tập đoàn khổng lồ kiểm soát. Meta, Google, Amazon và các ông lớn công nghệ tương tự không chỉ cung cấp dịch vụ; họ sở hữu kiến trúc nền tảng mà hàng tỷ người phụ thuộc vào đó. Tuy nhiên, sự tập trung quyền lực này tạo ra một vấn đề ngày càng lớn.

Các khảo sát gần đây cho thấy gần 75% người Mỹ tin rằng các tập đoàn công nghệ này kiểm soát quá mức internet. Thêm vào đó, khoảng 85% người dùng nghi ngờ ít nhất một công ty công nghệ lớn theo dõi hành vi cá nhân của họ. Đây không phải là sự hoang tưởng—nó bắt nguồn từ cách các nền tảng web hiện tại hoạt động. Khi bạn đăng ký Facebook hoặc sử dụng dịch vụ của Google, bạn đang đổi dữ liệu của mình lấy quyền truy cập “miễn phí”. Các công ty này sau đó kiếm tiền từ thông tin của bạn qua quảng cáo nhắm mục tiêu, tạo ra 80–90% doanh thu hàng năm từ các nền tảng quảng cáo.

Nhận thức rằng các hệ thống tập trung tạo ra các lỗ hổng về quyền riêng tư và hạn chế tự chủ của người dùng đã thúc đẩy một cách tiếp cận khác trong thiết kế web: kiến trúc phi tập trung dựa trên công nghệ blockchain.

Hiểu Về Quá Trình Tiến Hóa của Internet: Web1, Web2, và Bây Giờ Web3

Để hiểu tại sao Web3 quan trọng, ta cần hiểu cách internet đã biến đổi qua ba giai đoạn rõ rệt.

Thời Kỳ “Chỉ Đọc”: Web1

Khi nhà khoa học máy tính người Anh Tim Berners-Lee phát minh ra phiên bản đầu tiên của World Wide Web vào năm 1989, mục tiêu của ông rất đơn giản: cho phép các nhà nghiên cứu tại CERN chia sẻ thông tin qua các máy tính kết nối mạng. Phiên bản sơ khai này, gọi là Web1, giống như một bách khoa toàn thư kỹ thuật số. Các trang web tĩnh. Người dùng có thể nhấp vào liên kết và tiêu thụ nội dung, nhưng tương tác rất hạn chế. Không có bình luận, không tải lên video, không tạo hồ sơ cá nhân. Web1 về cơ bản là trải nghiệm “chỉ đọc”—bạn truy cập thông tin nhưng hiếm khi đóng góp vào đó.

Cuộc Cách Mạng Tương Tác: Web2

Đến giữa những năm 2000, các tiến bộ công nghệ đã giới thiệu các ứng dụng web động biến internet thành một nền tảng tham gia. Đột nhiên, người dùng có thể bình luận trên các bài blog, tải video lên YouTube, chia sẻ suy nghĩ trên Reddit, và xây dựng hồ sơ cá nhân trên các mạng xã hội. Sự chuyển đổi từ “chỉ đọc” sang “đọc và viết” này đánh dấu sự ra đời của Web2.

Nhưng đây là điểm quan trọng: trong khi người dùng tạo ra nội dung làm cho các nền tảng này có giá trị—ảnh của bạn, đánh giá của bạn, các mối quan hệ xã hội của bạn—thì chính các nền tảng sở hữu và kiểm soát mọi thứ. Amazon, Facebook, YouTube và Google trở thành những người kiểm soát. Họ quyết định nội dung nào xuất hiện, bạn có thể kiếm tiền từ sáng tạo của mình như thế nào, và dữ liệu của bạn được sử dụng ra sao. Mô hình tập trung này cho phép mở rộng nhanh chóng và trải nghiệm người dùng mượt mà, nhưng cũng tập trung quyền lực vào tay các tập đoàn.

Sự Thay Đổi Trong Quyền Sở Hữu: Web3

Vào cuối những năm 2000, một công nghệ cách mạng xuất hiện từ thế giới tiền mã hóa: blockchain. Khi Satoshi Nakamoto ra mắt Bitcoin vào năm 2009, ông chứng minh rằng một mạng lưới máy tính phi tập trung có thể xác nhận các giao dịch mà không cần một trung tâm quyền lực. Kiến trúc ngang hàng này đã truyền cảm hứng cho các nhà phát triển xem xét lại toàn bộ mô hình Web2.

Bước đột phá đến vào năm 2015 khi Vitalik Buterin và nhóm Ethereum giới thiệu “hợp đồng thông minh”—mã tự thực thi tự động thực thi các thỏa thuận trên blockchain. Đột nhiên, các ứng dụng có thể chạy trên các mạng phi tập trung mà không cần một công ty quản lý. Những “ứng dụng phi tập trung” hay dApps này duy trì tính tương tác của Web2 trong khi loại bỏ trung gian đáng tin cậy.

Nhà khoa học máy tính Gavin Wood, người sáng lập blockchain Polkadot, đã đặt tên cho thuật ngữ “Web3” để mô tả sự chuyển đổi này. Lời hứa cốt lõi: biến đổi web từ mô hình “đọc-viết” (nơi các tập đoàn sở hữu hạ tầng) thành mô hình “đọc-viết-sở hữu” (nơi người dùng giữ quyền kiểm soát dữ liệu và danh tính kỹ thuật số của họ).

Web2 vs Web3: Những Khác Biệt Cơ Bản

Sự khác biệt nằm ở kiến trúc. Web2 dựa vào các máy chủ tập trung do các tập đoàn sở hữu. Các giám đốc điều hành và cổ đông của công ty đưa ra các quyết định chiến lược, phát triển nền tảng, và hưởng lợi từ sự tham gia của người dùng. Trong khi đó, Web3 phân phối quyền kiểm soát qua một mạng lưới máy tính phi tập trung (gọi là các nút) cùng nhau xác nhận và bảo vệ hệ thống.

Sự chuyển đổi kiến trúc này mang lại những tác động dây chuyền:

Quyền sở hữu của người dùng: Trên các nền tảng Web2 như Instagram hay TikTok, công ty sở hữu nội dung của bạn. Bạn tạo video, nhưng Instagram sở hữu nền tảng và dữ liệu của bạn. Trên các dApps Web3, bạn kết nối qua ví tiền mã hóa cá nhân. Bạn giữ quyền sở hữu tất cả những gì bạn tạo ra, và không trung gian nào có thể xóa hoặc hạn chế nội dung của bạn.

Quản trị: Các quyết định lớn của Web2 thường theo chiều từ trên xuống dưới từ ban lãnh đạo công ty. Web3 dApps thường sử dụng Tổ chức Tự trị Phi tập trung (DAO), nơi người dùng nắm giữ token quản trị của nền tảng bỏ phiếu về nâng cấp, phân bổ ngân sách, và thay đổi chính sách. Mọi người có cổ phần đều có tiếng nói.

Kiểm soát dữ liệu: Các công ty Web2 kiếm tiền từ dữ liệu cá nhân của bạn qua quảng cáo. Các dApps Web3 không yêu cầu bạn tiết lộ thông tin cá nhân—bạn truy cập dịch vụ qua địa chỉ ví của mình.

Tại Sao Web2 Vẫn Chiếm Ưu Thế: Những Điểm Mạnh Thật Sự của Nó

Dễ dàng bỏ qua Web2 là lỗi thời, nhưng cấu trúc tập trung của Web2 mang lại những lợi thế thực sự giải thích cho sự tồn tại của nó:

Hiệu quả và tốc độ: Các máy chủ tập trung xử lý dữ liệu nhanh hơn so với mạng phân tán. Khi bạn tải video lên YouTube, nó xử lý ngay lập tức. Các mạng phi tập trung cần đồng thuận giữa nhiều nút, điều này làm tăng độ trễ.

Trải nghiệm người dùng: Meta, Google, và Amazon đã đầu tư hàng tỷ đô la để hoàn thiện các giao diện trực quan. Nền tảng của họ dễ sử dụng—bất cứ ai cũng có thể nhấn nút đăng ký và bắt đầu sử dụng dịch vụ. Hầu hết các dApps Web3 yêu cầu hiểu biết về ví tiền mã hóa, quản lý khóa riêng, và trả phí giao dịch. Điều này gây trở ngại cho việc phổ biến rộng rãi.

Quyết định nhanh chóng: Một CEO có thể thực hiện một bước ngoặt chiến lược trong một đêm. Một DAO cần bỏ phiếu cộng đồng, điều này làm chậm đổi mới nhưng tăng tính dân chủ. Đối với các công ty cạnh tranh trong thị trường nhanh, kiểm soát tập trung là lợi thế.

Chịu lỗi qua quy mô: Ngược lại, trong khi các hệ thống tập trung có các điểm yếu cố định (khi Amazon Web Services gặp sự cố vào năm 2020 và 2021, hàng chục trang web lớn bị sập), quy mô lớn và dự phòng của họ thường giúp duy trì hoạt động trơn tru.

Lời Hứa của Web3—Và Những Hạn Chế Hiện Tại

Web3 giải quyết các vấn đề cốt lõi của Web2 trong khi giới thiệu các thách thức mới:

Ưu điểm của Web3:

• Quyền sở hữu dữ liệu thực sự: Người dùng kiểm soát tài sản kỹ thuật số và nội dung của mình. Không nền tảng nào có thể cấm quyền truy cập hoặc xóa bài đăng của bạn một cách tùy ý.
• Chống kiểm duyệt: Vì không có thực thể nào kiểm soát các giao thức Web3, chính phủ và các tập đoàn không thể dễ dàng đóng cửa hoặc hạn chế truy cập.
• Không có điểm yếu cố định: Ethereum có hàng nghìn nút. Nếu một nút ngừng hoạt động, mạng vẫn tiếp tục hoạt động.
• Tham gia dân chủ: DAO trao quyền bỏ phiếu cho người dùng về nâng cấp giao thức và phân bổ nguồn lực.

Nhược điểm của Web3:

• Đường cong học tập dốc: Thiết lập ví tiền mã hóa, hiểu rõ về khóa riêng, và kết nối với dApps đòi hỏi kiến thức kỹ thuật mà phần lớn người dùng internet thiếu. Người bình thường thấy việc “đăng ký bằng email” của Web2 dễ dàng hơn nhiều.

• Chi phí giao dịch: Sử dụng các dApps Ethereum tốn phí gas—đôi khi rất cao. Trong khi một số blockchain như Solana giữ chi phí thấp (chỉ vài cent mỗi giao dịch), các blockchain khác vẫn còn đắt đỏ. Các dịch vụ Web2 miễn phí làm người dùng quen với việc không phải trả phí.

• Hạn chế về khả năng mở rộng: Các mạng blockchain xử lý giao dịch chậm hơn so với cơ sở dữ liệu tập trung. Bitcoin xử lý khoảng 7 giao dịch mỗi giây; Visa xử lý hàng nghìn. Các giải pháp Layer-2 (như Polygon trên Ethereum) và các chuỗi thay thế cải thiện điều này, nhưng vẫn còn hạn chế.

• Đổi mới chậm hơn: DAO ưu tiên sự đồng thuận cộng đồng hơn tốc độ. Việc bỏ phiếu về các thay đổi của giao thức mất thời gian, điều này khiến các nền tảng Web3 ít linh hoạt hơn so với các đối thủ tập trung.

• Hệ sinh thái chưa trưởng thành: Web3 vẫn còn mang tính thử nghiệm. Các vụ hack ví, lỗi hợp đồng thông minh, và sụp đổ sàn giao dịch nhắc nhở người dùng rằng phi tập trung không loại bỏ rủi ro—nó chỉ phân phối lại.

Bắt Đầu Hành Trình Web3 của Bạn

Nếu bạn tò mò muốn khám phá Web3, điểm khởi đầu đơn giản là tải xuống một ví phù hợp với blockchain.

Đối với các dApps dựa trên Ethereum, hãy thử MetaMask hoặc Coinbase Wallet. Nếu bạn khám phá hệ sinh thái của Solana, thử Phantom. Sau khi tải xuống, nạp tiền vào ví bằng tiền mã hóa, rồi truy cập các trình tổng hợp dApp như DeFiLlama hoặc dAppRadar để duyệt các ứng dụng có sẵn—từ các giao thức tài chính phi tập trung (DeFi) và thị trường NFT đến trò chơi Web3.

Khi đã xác định được một dApp, hầu hết đều có nút “Kết nối Ví” hiển thị rõ ràng. Nhấn vào đó, xác thực ví của bạn, và bạn đã vào—tương tự như đăng nhập vào một trang Web2, nhưng bạn kiểm soát thông tin đăng nhập của chính mình thay vì dựa vào bên thứ ba.

Phán Xét: Web2 và Web3 Song Hành

Câu chuyện không phải là Web2 đối đầu Web3—ít nhất là chưa. Giao diện mượt mà của Web2, niềm tin từ các tổ chức, và các mô hình kinh doanh đã được chứng minh sẽ không biến mất trong thời gian tới. Hàng tỷ người sẽ tiếp tục sử dụng Facebook, Google, và Amazon.

Nhưng khi người dùng ngày càng nhận thức rõ hơn về các rủi ro quyền riêng tư và khao khát sở hữu thực sự, công nghệ Web3 sẽ dần trưởng thành. Các điểm trở ngại—độ phức tạp của ví, chi phí giao dịch, khả năng mở rộng—là những vấn đề kỹ thuật có thể giải quyết. Khi các nhà phát triển tối ưu hóa các thách thức này, Web3 có thể chuyển từ một lĩnh vực thử nghiệm nhỏ thành một lớp hạ tầng thay thế thực sự.

Tương lai của web có lẽ không phải là chiến thắng tất cả. Thay vào đó, chúng ta hướng tới một internet lai, nơi các nền tảng tập trung cùng tồn tại với các giao thức phi tập trung, và người dùng lựa chọn dựa trên ưu tiên của họ: tiện lợi và hiệu ứng mạng từ Web2, hoặc quyền sở hữu và quyền riêng tư từ Web3.