Từ Kiểm soát Web2 đến Quyền sở hữu Web3: Tại sao Internet đang tiến hóa

Mạng internet tập trung mà chúng ta biết ngày nay đang gặp vấn đề về niềm tin. Các khảo sát gần đây cho thấy khoảng ba phần tư người Mỹ tin rằng các ông lớn công nghệ như Meta, Alphabet và Amazon đang kiểm soát quá mức trên web, trong khi 85% nghi ngờ ít nhất một trong số các công ty này theo dõi hành vi trực tuyến của họ. Áp lực về giám sát kỹ thuật số này đã thúc đẩy một cuộc tái tưởng tượng căn bản về cách thức hoạt động của internet—dẫn đến các nhà công nghệ và nhà phát triển khám phá một kiến trúc hoàn toàn khác gọi là Web3.

Khác với hệ sinh thái web2 hiện tại bị chi phối bởi các máy chủ doanh nghiệp và các nguồn cấp dữ liệu thuật toán, Web3 hứa hẹn một internet ngang hàng nơi người dùng giữ quyền sở hữu dữ liệu và danh tính kỹ thuật số của họ. Nhưng chính xác thì điều gì phân biệt web2 với Web3, và liệu tầm nhìn phi tập trung này có thực sự khả thi không? Hãy cùng phân tích sự tiến hóa của internet và so sánh hai mô hình cạnh tranh này.

Ba phần của internet: Từ trang tĩnh đến mạng phi tập trung

Web 1.0: Thời kỳ Chỉ Đọc

Khi nhà khoa học máy tính người Anh Tim Berners-Lee phát triển phiên bản web đầu tiên vào năm 1989 tại CERN, phát minh của ông mang tính cách mạng nhưng còn hạn chế. Internet sơ khai (Web 1.0) hoạt động như một thư viện liên kết rộng lớn—người dùng có thể đọc và truy cập thông tin qua các trang siêu liên kết, nhưng việc tạo hoặc đóng góp nội dung không phải là phần của trải nghiệm. Hãy nghĩ đến nó như một Wikipedia kỹ thuật số nơi phần lớn mọi người chỉ tiêu thụ chứ không sản xuất. Web “chỉ đọc” này thống trị cho đến giữa những năm 2000.

Chuyển đổi tương tác của Web2

Bắt đầu từ khoảng giữa những năm 2000, internet đã trải qua một sự thay đổi mạnh mẽ. Các khung lập trình và công nghệ mới giúp các nhà phát triển xây dựng các nền tảng tương tác, nơi người dùng bình thường có thể đóng góp. Đột nhiên, mọi người có thể đăng bài trên mạng xã hội, tải video lên các nền tảng, để lại đánh giá trên các trang thương mại điện tử, và chia sẻ suy nghĩ trên các diễn đàn. Các trang web như Reddit, YouTube, Facebook và Amazon đã biến web thành một không gian tham gia—điều mà chúng ta gọi là chức năng “đọc và viết”.

Tuy nhiên, sự tiện lợi này đi kèm với một cái giá: các công ty công nghệ lớn trở thành người quản lý tất cả nội dung do người dùng tạo ra. Mỗi bức ảnh bạn tải lên, mỗi bình luận bạn để lại, mỗi truy vấn tìm kiếm bạn nhập—đều thuộc về nền tảng, không phải của bạn. Các công ty như Alphabet và Meta đã tận dụng lợi thế dữ liệu này để xây dựng các đế chế quảng cáo, tạo ra 80-90% doanh thu hàng năm từ các quảng cáo nhắm mục tiêu. Sự tập trung quyền lực và dữ liệu này đã tạo ra các lỗ hổng về quyền riêng tư mà hàng triệu người dùng hiện nay lo sợ.

Web3: Cuộc cách mạng quyền sở hữu

Khái niệm Web3 bắt đầu hình thành vào cuối những năm 2000 khi Bitcoin, ra mắt năm 2009 bởi nhà mã hóa Satoshi Nakamoto, thể hiện một phương pháp tiếp cận thay thế: sổ cái phi tập trung được bảo vệ bởi các mạng phân tán thay vì các máy chủ doanh nghiệp. Thành công của Bitcoin đã chứng minh rằng một hệ thống thanh toán ngang hàng có thể hoạt động mà không cần trung tâm—một nguyên tắc đã truyền cảm hứng cho các lập trình viên tái tưởng tượng về web.

Chất xúc tác thực sự đến vào năm 2015 khi Vitalik Buterin và nhóm của ông ra mắt Ethereum, giới thiệu “hợp đồng thông minh”—mã tự thực thi tự động hóa các giao dịch và thỏa thuận mà không cần trung gian. Công nghệ này cho phép các nhà phát triển xây dựng các ứng dụng phi tập trung (dApps) hoạt động giống như các ứng dụng web2 truyền thống nhưng chạy trên các mạng blockchain với tính minh bạch và kiểm soát của người dùng được tích hợp sẵn.

Gavin Wood, đồng sáng lập Polkadot, chính thức đặt tên “Web3” để mô tả sự chuyển đổi này từ tập trung do doanh nghiệp kiểm soát sang phi tập trung lấy người dùng làm trung tâm. Sứ mệnh cốt lõi: chuyển từ internet “đọc-viết” sang internet “đọc-viết-sở hữu”, nơi các nhà sáng tạo và người dùng giữ toàn quyền chủ quyền đối với tài sản kỹ thuật số và danh tính của họ.

Web2 vs. Web3: Sự chia rẽ về kiến trúc

Sự khác biệt căn bản giữa web2 và Web3 không chỉ mang tính triết lý—mà còn về kiến trúc.

Web2 hoạt động theo mô hình tập trung: Dữ liệu của bạn nằm trên các máy chủ của công ty. Một công ty quyết định chính sách quyền riêng tư, quy tắc kiểm duyệt nội dung, và xem bạn có thể kiếm tiền từ công việc của mình hay không. Nếu máy chủ của công ty đó bị tấn công hoặc ngưng hoạt động, bạn sẽ mất quyền truy cập. Khi Amazon AWS gặp sự cố vào năm 2020 và 2021, các trang lớn như Coinbase, The Washington Post, và Disney+ đã bị mất kết nối, minh chứng cho sự dễ tổn thương của web2.

Web3 sử dụng các mạng blockchain phi tập trung: Thay vì một máy chủ, hàng nghìn nút độc lập duy trì mạng lưới. Ví crypto của bạn là đăng nhập của bạn vào nhiều dịch vụ. Các hợp đồng thông minh tự động thực thi các quy tắc mà không cần công ty quyết định điều gì được phép. Nếu một nút thất bại, mạng vẫn tiếp tục hoạt động. Không có điểm thất bại đơn lẻ. Không có trung tâm quyền lực quyết định bạn có thể làm gì với dữ liệu của mình.

Ưu điểm của Web2: Tốc độ, Đơn giản, Quy mô

Dù có những hạn chế về quyền riêng tư, web2 vẫn có những điểm mạnh không thể phủ nhận:

• Trải nghiệm người dùng liền mạch: Các nút bấm, thanh tìm kiếm, đặt lại mật khẩu—các nền tảng web2 đã hoàn thiện thiết kế trực quan. Hầu hết mọi người có thể điều hướng Amazon hoặc Google mà không cần kiến thức kỹ thuật.

• Ra quyết định và mở rộng nhanh chóng: Các nhà điều hành tại Meta hoặc Alphabet có thể ra mắt tính năng mới, vá lỗi, và mở rộng toàn cầu mà không cần chờ đợi sự đồng thuận của cộng đồng.

• Hiệu suất hiệu quả: Các máy chủ tập trung xử lý dữ liệu nhanh hơn các blockchain phân tán. Ví dụ, Netflix của bạn phát trực tuyến ngay lập tức vì một trung tâm dữ liệu tối ưu hóa tốc độ phục vụ nội dung của bạn.

• Giải quyết tranh chấp rõ ràng: Khi có vấn đề—một tranh chấp giao dịch, một tài khoản bị hack—có một công ty chịu trách nhiệm sửa chữa.

Những lợi thế này giải thích tại sao web2 chiếm ưu thế: nó hoạt động tốt cho phần lớn mọi người, phần lớn thời gian.

Hứa hẹn của Web3: Quyền sở hữu, Quyền riêng tư, và Kháng cự

Các nhà ủng hộ Web3 lập luận rằng những lợi thế này đi kèm với một cái giá không thể chấp nhận được. Phản biện của họ:

• Quyền sở hữu nội dung thực sự: Bạn tạo ra nội dung, bạn sở hữu nó. Không nền tảng nào có thể xóa nội dung của bạn, kiếm tiền từ nó mà không có sự cho phép, hoặc bán dữ liệu của bạn cho nhà quảng cáo. Nhà sáng tạo Web3 giữ 100% doanh thu hoặc đàm phán trực tiếp với khán giả.

• Quyền riêng tư theo thiết kế: Các dApps Web3 không yêu cầu bạn cung cấp thông tin cá nhân. Ví crypto của bạn là danh tính ẩn danh. Các công ty không thể tạo hồ sơ hoặc giám sát bạn vì không có trung tâm thu thập dữ liệu hành vi của bạn.

• Chống kiểm duyệt: Trong web2, một nền tảng có thể cấm tài khoản của bạn hoặc xóa nội dung của bạn. Trong Web3, nếu một nút kiểm duyệt bạn, hàng nghìn nút khác vẫn giữ nguyên dữ liệu của bạn. Mạng lưới tự bảo vệ tiếng nói của bạn.

• Quản trị dân chủ: Nhiều giao thức Web3 sử dụng DAO (tổ chức tự trị phi tập trung) nơi những người nắm giữ token quản trị bỏ phiếu về các thay đổi của giao thức. Mọi người đều có tiếng nói về tương lai của mạng lưới.

• Khả năng phục hồi: Không có sự cố máy chủ đơn lẻ nào có thể làm sập toàn bộ hệ thống. Ethereum có hàng nghìn nút; mất vài nút cũng không gây ra vấn đề gì.

Những đánh đổi của Web3: Phức tạp, Chi phí, Tốc độ

Tuy nhiên, Web3 không phải là một nâng cấp dễ dàng:

• Đường cong học tập dốc: Hầu hết mọi người không hiểu rõ về ví crypto hoặc các giao dịch blockchain. Thiết lập ví, kết nối với dApps, quản lý khóa riêng—những điều này không dễ như nhấn “Đăng nhập bằng Google”. Web3 đòi hỏi trình độ kỹ thuật mà nhiều người dùng chưa có.

• Chi phí giao dịch: Không giống các dịch vụ web2 miễn phí, tương tác với các blockchain Web3 liên quan đến “phí gas”. Trong khi một số mạng như Solana giữ chi phí thấp, các mạng khác có thể rất đắt đỏ đối với người dùng thông thường. Đối với những người chỉ muốn duyệt web, các khoản phí này là rào cản lớn.

• Chu kỳ phát triển chậm hơn: Các DAO cung cấp quản trị dân chủ nhưng làm chậm quá trình đổi mới. Mọi thay đổi giao thức đều cần bỏ phiếu cộng đồng, làm trì hoãn việc ra mắt tính năng và sửa lỗi so với các công ty web2.

• Thách thức về khả năng mở rộng: Các blockchain hiện tại xử lý ít giao dịch hơn nhiều so với các máy chủ tập trung. Ethereum xử lý khoảng 15 giao dịch mỗi giây; Visa xử lý 24.000+. Các giải pháp Layer-2 như Polygon giúp ích, nhưng Web3 vẫn chưa giải quyết được tốc độ so sánh với web2.

Bắt đầu hành trình Web3 của bạn hôm nay

Dù còn nhiều thách thức, Web3 đang mở rộng nhanh chóng. Nếu bạn muốn khám phá các ứng dụng phi tập trung:

1. Tải xuống ví phù hợp blockchain: Đối với các dApps Ethereum, dùng MetaMask hoặc Coinbase Wallet. Đối với Solana, dùng Phantom.

2. Kết nối với dApp: Hầu hết các nền tảng có nút “Kết nối ví”; liên kết ví của bạn như bạn đăng nhập Facebook.

3. Khám phá cơ hội: Các trang web như dAppRadar và DeFiLlama tổng hợp hàng nghìn giao thức Web3 trong các lĩnh vực—chơi game, thị trường NFT, giao dịch DeFi, và nhiều hơn nữa.

Hệ sinh thái Web3 vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm, nhưng nền tảng công nghệ đã vững chắc. Việc Web3 trở thành hạ tầng internet chiếm ưu thế hay không phụ thuộc vào khả năng các nhà phát triển giải quyết các vấn đề về trải nghiệm người dùng và khả năng mở rộng, những điều hiện tại đang tách biệt nó khỏi sự mượt mà và khả năng tiếp cận của web2.

Chuyển đổi từ Web2 sang Web3

Chúng ta có khả năng sẽ hướng tới một tương lai lai hybrid, nơi các lợi thế về khả năng sử dụng của web2 và quyền sở hữu của Web3 cùng tồn tại. Một số dịch vụ sẽ luôn cần quản lý tập trung; số khác sẽ phát triển mạnh mẽ hơn với quản trị phi tập trung. Điều quan trọng cần ghi nhớ: Web3 không thay thế hoàn toàn web2; nó cung cấp một kiến trúc thay thế cho những người dùng và nhà phát triển ưu tiên quyền riêng tư và quyền sở hữu hơn là tiện lợi.

Khi công nghệ blockchain trưởng thành và giao diện người dùng được cải thiện, sự cản trở trong việc áp dụng Web3 sẽ giảm đi. Câu hỏi không phải là liệu Web3 có thay thế web2 hay không—mà là vấn đề mỗi mô hình giải quyết tốt hơn các vấn đề gì, và người dùng sẽ chọn kiểm soát hay tiện lợi.